Het gesprek duurt voort maar het onderwerp is verdwenen; Jaroslaw Rymkiewicz en het Poolse Antisemitisme

Volgens de Poolse schrijver Jaroslaw Marek Rymkiewicz zijn alle Polen, jong en oud, medeschuldig aan de vernietiging van de joden in de Tweede Wereldoorlog. Hij schreef er het boek Umschlagplatz over, dat nu is vertaald, en loste daarmee naar eigen zeggen zijn deel van de schuld af. “ Hoe anderen die schuld zullen aflossen weet ik niet. Voorlopig zullen de meeste Polen die eerst nog moeten aanvaarden”. .

Jaroslaw Marek Rymkiewicz: Umschlagplatz. Vert. Gerard Rasch. Uitg. Van Gennep, 287 blz. Prijs fl. 44, 50.

Wat betekent het om te wonen op de plaatsen die enkele decennia geleden het toneel waren van een gruwelijke volkerenmoord? Wat betekent het deel uit te maken van een volk dat van die genocide getuige was, gedwongen weliswaar, maar ook zonder massaal verzet te bieden? In zijn onlangs verschenen roman Umschlagplatz zoekt de Poolse auteur Jaroslaw Marek Rymkiewicz naar antwoorden op deze vragen en analyseert hij de betekenis van de vernietiging van het Poolse jodendom, niet alleen voor zijn eigen bewustzijn maar ook voor dat van het Poolse volk.

De titel van deze roman, Umschlagplatz, is ontleend aan de plaats in het bezette Warschau waar de bevolking van het joodse getto in goederenwagons werd gedreven om te worden weggevoerd naar het vernietigingskamp Treblinka. Uiterst nauwkeurig, bijna steen voor steen, probeert Rymkiewicz de aanblik van de Umschlagplatz te reconstrueren, gebruik makend van getuigeverslagen en wazige foto's.

Umschlagplatz is een roman. Door het historische onderzoek is een fictief verslag gevlochten waarin Rymkiewicz de wederwaardigheden beschrijft van een groep joodse pensiongasten die aan de vooravond van de bezetting vakantie houdt in het nabij Warschau gelegen Otwock. Hun discussies moeten licht werpen op het Pools-joodse bewustzijn en de gemankeerde verhouding tussen joden en Polen.

Het kan niet anders of een dergelijk boek roept evenveel vragen op als het beantwoordt. Waarom is Umschlagplatz een roman? Waarom heeft Rymkiewicz zijn fantasie een rol laten spelen in een boek over de vernietiging van de joden?

Rymkiewicz: “Ik heb daar geen goed antwoord op. Eigenlijk kan ik alleen maar zeggen dat ik zo ben. Ik wilde mijn fantasie niet gebruiken, maar deed dat toch. Ik probeerde hardnekkig niets te verzinnen, maar besefte dat ik dat uiteindelijk toch deed en moest doen. In feite schaam ik me daarvoor.”

AFLOSSING

Rymkiewicz laat er in Umschlagplatz geen twijfel over bestaan dat hij het Poolse volk medeverantwoordelijk acht voor de ondergang van het Poolse jodendom, niet alleen omdat het passief toekeek toen de Nazi's de bewoners van de getto's wegvoerden naar de vernietigingskampen, maar ook omdat talloze Polen zich vergrepen aan joodse bezittingen of een extraatje verdienden met het aanbrengen van joden bij de SS. Rymkiewicz schreef Umschlagplatz om zijn deel van de schuld af te lossen. Blijkbaar acht hij alle Polen schuldig, ook diegenen die de bezetting niet, of zoals hij zelf, als kind meemaakten.

Rymkiewicz: “Als je kunt spreken van een collectief, nationaal bewustzijn - en ik vind dat dat kan - dan kun je ook spreken van collectieve verantwoordelijkheid. Zo'n collectief bewustzijn wordt in de geschiedenis van een volk opgebouwd, er ontstaat als het ware een groot bewustzijnsreservoir waar alle Polen, de levenden en de doden, deel aan hebben of hebben gehad en waarvoor zij allemaal verantwoordelijkheid dragen. Het Poolse antisemitisme was en is een element van dat bewustzijn. De aanwezigheid van dat element heeft er voor gezorgd dat Polen werkeloos heeft toegekeken toen de joden werden vernietigd, net zoals het er voor heeft gezorgd dat het Poolse volk individuen heeft voortgebracht die aan die vernietiging hebben meegewerkt. Daarom zijn alle Polen schuldig en dragen zij allen verantwoordelijkheid, zowel voor de geschiedenis als voor de toekomst van het Poolse volk. Hoe anderen die schuld zullen aflossen weet ik niet. Voorlopig zullen de meeste Polen die eerst nog moeten aanvaarden.”

Maar het is juist de manifeste aanwezigheid van antisemitische ressentimenten in het huidige Polen die dat in de weg staat. In Umschlagplatz wijdt Rymkiewicz een beschouwing aan het naoorlogse Poolse antisemitisme, dat in de jaren vijftig werd gekenmerkt door de botte gelijkstelling van jodendom en communisme. De volksmond sprak van 'jodencommune' om de communistische machthebbers aan te duiden. Zelfs nadat Gierek in 1968 na een felle antisemitische campagne de macht greep en de Poolse joden uit belangrijke maatschappelijke posities verwijderde en vaak dwong tot emigratie, bleef dat begrip in zwang. Sinds 1968 telt Polen nauwelijks nog joodse inwoners, maar het antisemitisme is gebleven.

Rymkiewicz: “Dat is een moeilijke kwestie, want het is de eerste keer in de geschiedenis dat dit verschijnsel, een antisemitisme zonder joden, zich voordoet. Ik denk dat het zo moet worden verklaard: het Poolse antisemitisme is in de eerste plaats een boerenantisemitisme. Het is op het platteland ontstaan en heeft te maken met gebruiken die voortvloeiden uit allerlei vormen van bijgeloof. De plattelandscultuur verandert maar langzaam, zeker de Poolse. Daar duurt het gesprek nog altijd voort, ook al is het onderwerp van gesprek al honderd jaar verdwenen. Maar nu ik dit zeg, besef ik dat deze verklaring absoluut ontoereikend is.

“De uitdrukking 'jodencommune' was natuurlijk een duidelijke uiting van antisemitische, maar ook van anticommunistische gevoelens. Hierbij lag de nadruk naar mijn mening op het anticommunisme. In 1968 kreeg Polen te maken met een door de staat opgelegd antisemitisme; de staatsmacht was toen in handen geraakt van een generatie van het platteland afkomstige, fel antisemitische communisten.”

COMMUNISME

Nu Polen is verlost van de communistische machthebbers, zou men kunnen denken dat daarmee ook een eind is gekomen aan het van staatswege opgelegde antisemitisme.

Rymkiewicz: “Wie heeft u toch gezegd dat er in Polen geen communisten meer zijn en dat zij geen macht meer zouden hebben? Het tegendeel is het geval. Ze zijn er nog steeds en ze wachten op hun kans, dit is nog niet het eind van het liedje. Bovendien moeten we niet vergeten dat het communisme, dat wil zeggen de normen die het in het sociale leven heeft ontwikkeld, nog tientallen jaren als een ziekte in de hoofden van de mensen zal zitten, misschien wel inclusief antisemitische ressentimenten.”

De passages in Umschlagplatz waarin Rymkiewicz ingaat op het naoorlogse Poolse antisemitisme, roepen onmiddellijk associaties op met Claude Lanzmanns film Shoah. Maar waar Lanzmann laat zien dat de houding van de Polen ten opzichte van de joodse tragedie wordt gekenmerkt door onverschilligheid, daar is Rymkiewicz genuanceerder.

“Ik bewonder de film van Lanzmann, maar zijn beeld van de gevoelloze, onverschillige Pool klopt niet. Natuurlijk zijn ze er wel, Polen die het allemaal koud laat en die ook nog durven te beweren dat het de schuld van de joden zelf is geweest dat het lot hen zo heeft getroffen. Maar het kan niet anders of Lanzmann heeft juist die Polen opgezocht. Hij heeft zijn eigen, negatieve beeld van de Polen willen bevestigen, wat ook blijkt uit de gesprekken die hij in de film met hen voert. Daarin legt hij sommigen dingen in de mond die zij, geloof ik, nooit hebben willen zeggen of denken.”

Rymkiewicz gaat in Umschlagplatz de geschiedenis bij wijze van spreken te lijf met pincet en microscoop. Nietige details worden uiterst precies gereconstrueerd. Op het eerste gezicht triviale kwesties als het aantal toegangspoorten tot de Umschlagplatz of het aantal verdiepingen van het aangrenzende ziekenhuis worden minutieus geanalyseerd. De lezer zal zich vaak afvragen wat daarvan de betekenis is, gezien de omvang van de catastrofe die er zich heeft voorgedaan.

Rymkiewicz: “Alle feiten zijn belangrijk en zij hebben allemaal betekenis, al weten we niet altijd direct welke. Details laten zich uitputtend beschrijven, zodat we ze helemaal voor ons kunnen zien. Pas als we dergelijke, op het eerste gezicht onbelangrijke details helemaal voor ons zien, kunnen we ons een voorstelling maken van het grote geheel en kunnen we nadenken over de betekenis daarvan. Bij voorbeeld de vaststelling dat de inwoners van het getto de nummers konden lezen van de goederenwagons die aan de perrons van de Umschlagplatz verschenen. Uit die nummering konden zij opmaken dat het elke dag om dezelfde trein ging, wat de geruchten bevestigde dat de bestemming van de trein niet, zoals de Duitsers beweerden, een werkkamp was in de buurt van Minsk, maar een vernietigingskamp niet ver van Warschau.

Mijn speurtocht naar de schaarse restanten is tegelijkertijd een onderzoek naar de betekenis van de tragedie van de jodenvernietiging.''