Gevoelig voor eb en vloed; Beeldende kunst van Peter Greenaway

Peter Greenaway: Papers. Uitg. Dis Voir, imp. Idea Books, 125 pag. Prijs fl. 112.

Uit The Draughtman's Contract (1982), zijn eerste lange speelfilm, kon het al worden opgemaakt: Peter Greenaway houdt van film, maar de teken- en schilderkunst obsedeert hem evenzeer. In die film, een onorthodox detectiveverhaal dat in de zeventiende eeuw speelt, wordt een tekenaar op een Engels landgoed vermoord, alleen maar omdat hij heeft getekend wat hij zag. Niets bijzonders, kleine dingetjes: een ladder, een hond, een paar laarzen, steeds een detail in elk van de twaalf tekeningen die hij van het grote landhuis maakte. Samen verraden die details echter iets dat geheim had moeten blijven, vindt zijn opdrachtgeefster en ze treft haar maatregelen. Hoe is het mogelijk dat vellen betekend papier zo fataal kunnen zijn? Hoe machtig is deze tekenaar? Machtig zolang hij man is, ongecultiveerd en grof, machteloos en overmoedig als hij kunstenaar is, vermoedt The Draughtman's Contract.

De cineast Greenaway, maker van illustere films als A Zed and Two Noughts, The Belly of an Architect, Drowning by Numbers en The Cook, The Thief, His Wife and Her Lover, leunt sterk op de beeldend kunstenaar Greenaway. Papers, het boek dat Greenaway samenstelde uit zijn tekeningen, schilderijen en collages van de afgelopen twintig jaar, illustreert hoe veel zijn beeldende kunst voor zijn films betekent. De tekeningen dienen niet als directe voorstudie voor een mise en scene; Greenaway maakt geen 'story-boards', stripverhaalachtige reeksen plaatjes die sommige cineasten tekenen voor ze hun film daadwerkelijk draaien. Greenaways tekeningen horen bij een eerder stadium, bij het schrijven van het scenario, bij het uitdiepen van ideeen. De tekenaar Greenaway doet onderzoek, probeert uit, analyseert, verzamelt. Hij verwerkt zelfs. Zo kwam de prachtige, veelzeggende groepstekening in inkt en potlood van de personages voor Drowning by Numbers tot stand toen die film al klaar was en in de bioscopen werd vertoond.

ALIBI

Greenaways beeldend werk is ook los van de films te genieten. Net als de films zijn de tekeningen, schilderijen en collages smaakvol en vilein, sensueel, speels, wreed en altijd elegant. Als in de films nemen woorden en zinnen een belangrijke plaats in. Tellen en cijferen ook, liefst variaties op het getal 26, naar het aantal letters van het alfabet. Verzamelen is belangrijk, zoals 26 zelfbedachte ansichtkaarten uit Rome voor The Belly of an architect, met als uitgangspunt de mapjes kaarten die je daar op straat kunt kopen. Of de zinderende tekening 'Prospero's Books: A Catalogue' uit 1989, waarop met fijn potlood vierentwintig verschillende opengeslagen boeken zijn neergezet. Het is een voorstudie voor de film waar Greenaway nog mee bezig is, Prospero's Books, gebaseerd op Shakespeares The Tempest. Dat die film nog niet te zien is, staat genieten van deze voorstudie niet in de weg.

Net als in zijn films zoekt Greenaway in zijn beeldend werk naar alibi's om zelfbedachte spelletjes uit te werken (compleet met van die klinkende, quasi-logische spelregels). Hij gebruikt hierbij vaak triviale, in obscure bronnen aangetroffen 'weetjes' als uitgangspunt: 'schapen zijn gevoelig voor de wisseling van eb en vloed', of 'een gek houdt altijd elke zevende pagina van een boek tegen het licht'.

“De schilder kan zijn eigen kader uitzoeken, “ schrijft Greenaway, “de filmmaker is niet zo gelukkig. Na keuze uit het geringe aantal mogelijke filmformaten kan men er niet op rekenen dat de projectie van een zorgvuldig gecomponeerd beeld tot in de hoeken van het kader betrouwbaar is. Op precieze symmetrie mag niet worden gerekend. Vrijmoedigheden moeten worden toegestaan”

Deze woorden zijn pas te lezen op pagina 82 van Papers, maar ze hadden dienst kunnen doen als proloog. Ze geven niet alleen aan hoe desastreus het voor Greenaways films is wanneer een slordige operateur de beelden ontdoet van een strook boven- of onderkant of wanneer ze, vertoond op de televisie, aan de randen 'weglopen' in de bolling van de beeldbuis. In tweede instantie definieren deze zinnen de relatie tussen Greenaway de schilder en Greenaway de filmer. De films hebben de tekeningen nodig om zich van het kader te bevrijden.