Een halve eeuw onverschillig; Dubbelportret van Virginia Woolf en Vanessa Bell

Jane Dunn: A Very Close Conspiracy. Uitg. Jonathan Cape, London, 338 blz. Prijs fl. 66, -

Het eeuwige onderwerp van de literatuur blijft de mens, schreef Virginia Woolf in haar beroemde essay Mr. Bennett and Mrs. Brown, en ze noemde de mens Mrs. Brown. Na het lezen van Jane Dunns boek A Very Close Conspiracy is men geneigd daar Vanessa Bell van te maken. Want Virginia Woolf was geobsedeerd door haar zuster; “my own proper science: the theory of Vanessa” zoals ze het noemde.

Een leven lang verzon ze metaforen voor haar ( “At lunch I compared you with a South American forest with panters sleeping under trees” ) en verklaarde haar in brieven de liefde. “Er is goddank van je schoonheid niet veel over, dan bekoelen mijn incestueuze gevoelens misschien eens”, schreef ze, toen beiden bijna vijftig waren. Vanessa was heilige, godin, geliefde en moeder. Ze was Helen Ambrose in The Voyage Out, Katherine Hilbery in Night and Day en zelfs, volgens Jane Dunn, Mrs. Ramsay in To the Lighthouse.

A Very Close Conspiracy is geen dubbele biografie maar een poging de ingewikkelde relatie van de zusters te ontwarren. Nu heeft Frances Spalding in haar biografie van Vanessa Bell al laten zien hoe weinig er van de 'theory of Vanessa' klopte. Dunn maakt door het samenbrengen van al Woolfs Vanessa-gerichte uitspraken nog duidelijker hoezeer het om een creatieve impuls ging. Het deed er niet toe hoe het werkelijk zat, als ze maar aan haar mythe kon weven: “It is a game of mine to find figures for her.” Het deed er evenmin toe dat de liefde niet beantwoord werd: “With you I am deeply passionately unrequitedly in love” schreef ze, na volgens haarzelf, een halve eeuw onverschilligheid van Vanessa's kant. Het ging in de eerste plaats om de behoefte te bewonderen, een behoefte die zich in een stroom van woorden (Woolfs echte liefde) kon uiten.

ZWIJGZAAMHEID

Hoewel Vanessa Bell zo nu en dan probeerde de zeepbel door te prikken, was er ook bij haar een emotionele afhankelijkheid ontstaan. Ik heb nooit zulke gepassioneerde liefdesbrieven gehad als van jou, schreef ze toen ze al getrouwd was, maar ga er mee door, “I am greedy for compliments and passion.” Dunn suggereert dat Vanessa's zwijgzaamheid voor een groot deel op onzekerheid over haar intellectuele vermogens was terug te voeren. Hoe prettig is het dan jezelf als de mysterieuze oer-vrouw beschreven te zien. Zo strekte Woolfs geloof in de verbale maakbaarheid van de wereld zich uit tot het creeren van een identiteit voor haar zuster. Vanessa als het ultieme kunstwerk, zoals Dunn het uitdrukt.

Doordat Vanessa Bell zich naar het beeld dat Virginia Woolf van haar had geschapen ging gedragen, viel ze, in de ogen van Jane Dunn, uiteindelijk bijna volledig samen met haar moeder, Julia Stephen, en daarmee met Mrs. Ramsay uit To the Lighthouse. Dunn komt tot haar redenering omdat Virginia na de dood van Julia Stephen in 1895 (Virginia was toen 13), de iets oudere Vanessa als moeder adopteerde. To the Lighthouse behandelt, zoals Woolf zelf heeft gezegd, de relatie tussen haar ouders. Mrs. Ramsay was het toonbeeld van de zich wegcijferende Victoriaanse engel. Huis, haard en het welzijn van man en kinderen gingen boven alles. Dunns vergelijking gaat mank omdat alle keuzes die Mrs. Ramsay-Julia Stephen maakte conventioneel waren, terwijl voor Vanessa Bell het tegenovergestelde gold. Zij was een van de eerste post-impressionistische schilders van Engeland en creeerde een huis voor haar gezin (Charleston, in East Sussex), dat ook nu nog opzienbarend afwijkend is. Ook haar moeizame relatie met de homoseksuele schilder Duncan Grant was dat. Om haar voornamelijk als 'home-maker' naar Victoriaans model te domesticeren, voert wat te ver.

Het probleem met de levens van Virginia Woolf en Vanessa Bell is dat er zo mogelijk te veel saillante details zijn. Wanneer die, zoals in A Very Close Conspiracy met een overdaad aan citaten in de relatie-sfeer gepresenteerd worden, dreigt het Mens en Gevoel-aspect de overhand te krijgen. Het stofomslag met de naast elkaar liggende pen en penseel die losjes met rood lint omwoeld zijn, mag als waarschuwing dienen.

    • Hein Groen