Vulkanen bij Jupiter vanaf de aarde bespied

Sinds de Amerikaanse ruimtesonde Voyager 1 in maart 1979 langs Jupiter vloog, weten we dat er op diens maan Io vulkanische activiteit voorkomt.

Uit het oppervlak stijgen tot op grote hoogte pluimen en fonteinen van zwaveldioxyde op die men 'geisers' zou kunnen noemen. Voyager 1 ontdekte acht van die geisers, waarvan er zes nog actief waren toen Voyager 2 vier maanden later langs Io vloog. Nu zijn er op die maan weer geisers ontdekt, niet vanuit een ruimtesonde maar gewoon vanaf de aarde.

Het is verbluffend dat er vanaf de aarde op zo'n ver hemellichaam vulkanische activiteit kan worden waargenomen. Io (die ongeveer even groot is als onze maan) vertoont op die afstand een schijfje van hooguit 1, 2 boogseconde diameter: zoals een dubbeltje op een afstand van twee kilometer. Maar de ontdekkers bevonden zich dan ook op de 4200 meter hoge Mauna Kea-sterrenwacht op Hawaii, waar de lucht zo stabiel is dat met een telescoop een detailscherpte van 0, 4 boogseconde kan worden bereikt. Bovendien gebruikte men een speciale infraroodcamera die vooral gevoelig was voor de warmtestraling van de geisers.

Vorig jaar werden er zo vier nieuwe geisers op Io ontdekt: heldere vlekken die zich duidelijk aftekenden tegen de donkerder schijf van Io. Minstens een van hen bleek een veranderlijke activiteit te vertonen. Door Io te blijven waarnemen tijdens zijn verdwijning achter de Jupiterschijf, kon men meer over de omvang en positie van de geisergebieden te weten komen. Een zo'n verdwijning levert slecht een positiecoordinaat op, maar door meerdere occultaties en onderlinge vergelijking met andere 'hete plekken' kan zowel de lengte als de breedte op Io worden bepaald. Ook identificatie met de door de Voyagers ontdekte geisers wordt op die manier mogelijk (Nature, 348, p. 618).

Volgens de astronomen tonen deze waarnemingen aan dat het nu mogelijk wordt om min of meer routinematig vanaf de aarde de geiseractiviteit op Io te bewaken.

Hierdoor zou men dan wellicht meer te weten kunnen komen over het mechanisme dat aan het vulkanisme op Io ten grondslag ligt. De oorzaak van het vulkanisme is de getijdenwerking van de enorme planeet Jupiter. Hierdoor wordt het inwendige van Io voortdurend gekneed en vervormd, waarbij er zoveel warmte wordt geproduceerd dat vluchtige stoffen met kracht uit de bodem worden geperst en een paar honderd kilometer de ruimte in vliegen.

    • George Beekman