Twee tot dertig miljoen Oosteuropeanen op komst; Oost en West bijeen over vluchtelingen

WENEN, 24 jan. - Twee miljoen, zeggen sommigen, maar pessimisten houden zelfs rekening met 30 miljoen. Vast staat dat veel, heel veel Oosteuropeanen de komende jaren de gehavende ex-socialistische boedel zullen verruilen voor de zegeningen van de Westeuropese markteconomien.

West-Europa mag nu al grote problemen hebben met de opvang van vluchtelingen, een veel grotere Europese volksverhuizing staat voor de deur. Op initiatief van de Oostenrijkse regering wordt vandaag en morgen in Wenen gesproken over de gevreesde massale migratie van Oost- naar West-Europa. Het is een unieke bijeenkomst waarbij niet alleen de 24 landen aangesloten bij de Raad van Europa maar ook Oosteuropese landen en de VS, Canada en Australie zich zullen buigen over gezamenlijke maatregelen waarmee de vluchtelingenstroom kan worden beteugeld.

“Het gevaar is groot dat de ieder-voor-zich-gedachte het wint van het gezond verstand bij het nemen van maatregelen”, zei de secretaris-generaal van de Raad van Europa, Catherine Lalumiere, vanochtend in haar openingstoespraak. Ook al zijn niet alle belangen verenigbaar, volledige Europese samenwerking is volgens haar nodig om de vluchtelingenstroom te reguleren. Afspraken zoals nu bijvoorbeeld in de beperkte kring van de zes Schengen-landen zijn gemaakt over een gemeenschappelijk asielbeleid, betekenen immers dat andere Europese staten “in de kou blijven staan”.

Vier rapporten van deskundigen over de onderhavige problematiek zullen in Wenen besproken worden. De daarin geschetste scenario's zijn allemaal even somber. Het treurigst stemt de studie van de Franse demograaf Jean-Claude Chesnais. Door de noodzakelijke economische hervormingen zullen alleen al in de Sovjet-Unie de komende jaren 40 miljoen mensen werkloos worden. In Polen, waar een traditie is opgebouwd van het 'klussen' in het Westen, voorspelt hij vijf miljoen werklozen. In het Oosten zal onder jongeren in de leeftijd van 15 tot 25 jaar 50 procent in eigen land geen baan kunnen vinden.

Verreweg de meeste Oosteuropese vluchtelingen vertrekken om economische redenen naar het westen, zegt de Poolse hoogleraar demografie Marek Olkolski. En zolang je voor de aanschaf van een biefstuk, een kleurentv of een auto in Oost-Europa vergeleken met Duitsland gemiddeld respectievelijk 5, 13 en 9 keer zo lang moet werken, is het moeilijk mensen tegen te houden, aldus de Pool.

De studie van Olkolski toont aan dat niet alleen voor het Westen de vluchtelingenstroom problematisch kan zijn. Van de bijna 400.000 Polen die tussen 1983 en 1987 emigreerden, had vijftien procent een universitaire opleiding genoten. Dat zijn evenveel academici als jaarlijks gemiddeld in Polen afstuderen.

Ook het voordeel dat de voormalige socialistische landen in financiele zin zouden kunnen putten uit de landgenoten die hun in het Westen verdiend geld en kennis van de markteconomie weer mee terug nemen - een fenomeen waar Joegoslavie jarenlang van heeft geprofiteerd - weegt niet op tegen de nadelen, meent de Poolse hoogleraar. De Oosteuropese gastarbeiders lopen veel schade op door jarenlang werk te moeten doen waarvoor ze niet zijn opgeleid, door gescheiden te zijn van hun familie en door geconfronteerd te worden met toenemende xenofobie.

Ook politieke en sociale onrust zal de vluchtelingenstroom stimuleren. “Nationalistische sentimenten zijn jarenlang onderdrukt door een ideologische fictie die de bedoeling had van hen internationale socialistische patriotten te maken”, zegt Chesnais. “In de huidige instabiele periode kan dit leiden tot bloedige confrontaties tussen verschillende etnische groepen”.

Zevenhonderdduizend Bulgaarse Turken zullen mogelijk naar Turkije vluchten. Mogelijk vier miljoen Oosteuropese zigeuners zullen een beter heenkomen zoeken. Ook in de Sovjet-Unie zullen veel minderheidsgroepen gaan rondtrekken, al verwacht Chesnais dat de meeste groepen binnen de USSR zullen blijven omdat ze geen banden hebben met het Westen.

Dat laatste geldt dan weer niet voor de 3, 5 miljoen Armeniers in de USSR die waarschijnlijk voor een deel naar Frankrijk of de Verenigde Staten willen. Verder zijn er in de Sovjet-Unie 1, 5 miljoen joden en 3 miljoen inwoners van Duitse afkomst die te kennen hebben gegeven de toekomst elders te willen doorbrengen.

Toch zal de meerderheid van de vluchtelingen vooral de economische en sociale ellende willen ontwijken. En dat is geen grond die volgens het Vluchtelingenverdrag van Geneve uit 1951 recht geeft op een verblijfsvergunning in het Westen.

Lalumiere wees er vandaag op dat het een illusie is om te denken dat strikte interpretaties van verdragen of visumverplichtingen het tij kunnen keren. “De huidige aantallen illegalen die in het Westen zijn ondergedoken maken duidelijk hoe ineffectief administratieve maatregelen zijn”. De enige ultieme juridische oplossingen waarmee vluchtelingen buiten de deur zouden kunnen worden gehouden, betekenen een weer volledig terugdraaien van de juist zo moeizaam veroverde vrijheid om binnen Europa vrij te kunnen reizen. En dat wil geen van de aan de conferentie deelnemende landen hier.

    • Marcel Haenen