Sociaal Tsjernobyl

Terwijl de collectieve verontwaardiging over de gebeurtenissen in de Baltische landen aanzwelt, haalt het buitenland bilateraal de economische banden met Moskou steviger aan.

Een greep uit het nieuws van de afgelopen dagen: Zuid-Korea geeft de Sovjet-Unie een krediet van drie miljard dollar, Koeweit volgt met een miljard dollar. Europa's grootste verzekeringsconcern, het Duitse Allianz, opent een vestiging in Moskou. De Amerikaanse investeringsbank Salomons Brothers richt een joint venture op met Almazjuvelir Export, het Sovjet-agentschap voor de uitvoer van kostbare metalen, voor levering vanuit Siberische mijnen rechtstreeks naar klanten in de VS.

Ferme taal sprak deze week het Europese parlement. Het besloot een kredietfaciliteit voor de aankoop van voedsel door de Sovjet-Unie “niet in te vullen”. De besteding van nog eens een miljard aan technische hulp moest worden stopgezet. De Europese Commissie regaeerde terughoudend, uit vrees voor verzet van de Europese ministers, de Duitsers voorop.

Om mogelijke sancties van het Amerikaanse Congres voor te zijn, heeft de Sovjet-Unie deze week massief gebruik gemaakt van Bush' nieuwe kredietfaciliteit voor de aankoop van Amerikaans graan. Graanhandelaren in de VS hielpen van harte mee. Onder president Carter (met diens graanembargo na de Sovjet-inval in Afghanistan) zagen zij een deel van markt veroverd door de Zuidamerikaanse concurrentie. Dat deel, met de lage dollar als steun in de rug terugveroverd, wilden zij niet nog eens verliezen, mocht het Congres ondanks de Golfoorlog de Sovjet-vriend van president Bush willen weerstaan.

Aan het politieke gebaar van Bush waren de Europese landen de Amerikaanse president al met hun royale miljardenkredieten voorgegaan. Gorbatsjov moest er wel voor met de hoed in de hand langs de hoofdsteden. Zo genereus was dat Europese gebaar dan ook niet. De Sovjet-Unie betaalde haar rekeningen niet meer, kon die niet meer betalen, en om de eigen leveranciers geen strop te bezorgen, kozen Europese regeringen, inclusief onze minister Wim Kok, voor de gegarandeerde kredietfaciliteit. Wie als bedrijf naar zijn geld kon fluiten, kon zich vervoegen bij het regeringsloket. Daarmee werd de kiem gelegd voor toekomstige budgettegenvallers.

Het IMF heeft onlangs voor zulke hulp gewaarschuwd. Zolang het Kremlin de markteconomie tegenhoudt, zolang het land bezig is van zijn economie een catastrofe te maken, deed het buitenland er goed aan geen kredieten te geven. De IMF-waarschuwing kwam een beetje laat, de reeds afgegeven cheques waren al verdwenen in de amorfe Sovjet-economie.

Voor de Duitsers geldt nog het excuus van de Duitse eenheid, tenslotte moet het eenheidsverdrag nog door de Opperste Sovjet worden geratificeerd. Maar verliest dit argument niet aan geldingskracht, nu de Duitse soevereiniteit materieel een feit is? Het land zit hooguit opgescheept met 380.000 Russische soldaten. Maar die zijn geen paard van Troje, als ze niet weg willen is dat niet om militair-strategische reden maar omdat zij het thuis nog slechter krijgen dan ze het nu al hebben.

Wat beweegt menigeen in het buitenland dan nog om ook na de jongste gebeurtenissen de Sovjet-Unie te blijven steunen? De handel met de Sovjet-Unie stelt vrijwel niks voor, de buitenlandse investeringen zijn miniem, de meeste joint ventures een mislukking, de bureaucratische tegenwerking fenomenaal. Wat het buitenland voor alles vreest, is volgens de Moskouse historicus Yuri Afanasjev het uiteenvallen van het Sovjet-rijk, een sociaal Tsjernobyl, een desintegratie die haar weerga niet kent.

Wordt de zelfstandigheid van de Baltische landen dan tegengehouden met miljardenkredieten aan Moskou? De indruk ontstaat dat in het Westen de illusie leeft dat men de Sovjet-Unie kan helpen deel te worden van de wereldeconomie, dat haar de pas terug kan worden afgesneden, dat het land eens kapitalistisch wordt. Wie daarop zijn hoop vestigt, kan wachten tot Sint Juttemis. En wie zijn verontwaardiging laat gelden, mag erop rekenen dat hij de desintegratie over zich afroept.

    • Paul Friese