Met Duitse cheque van kwart miljard op weg naar Israel; Een oefening in verlegenheid

Helaas, dat lijkt ook weer niet zo'n goed idee, na al die weken Duitse stilte en passiviteit. Na jaren oogluikend Duitse wapenleveranties voor dezelfde Saddam Hoessein te hebben toegestaan die nu Tel Aviv onder vuur neemt met Sovjet-raketten wier bereik met hulp van Duitse ingenieurs flink werd vergroot.

Het is een vreemd idee, nu halsoverkop met twee ministers en vier partijbestuurders, mooi naar partijboek gerangschikt trouwens, naar Israel te reizen voor zo'n spoedmissie in solidariteit. Met een cheque van een kwart miljard mark in de bagage. Twee delegaties op een dag ook nog. Ook de pas een paar dagen geleden uit Helmut Kohls formatiehoed getoverde bewindsman voor ontwikkelingssamenwerking, de CSU'er Spranger, is mee. Wat gezien de situatie een merkwaardige keus is.

De Britse en Amerikaanse aanwezigen op het partijtje waar ik gisteravond was, konden zich in spontaan leedvermaak nauwelijks goed houden na de hevige solidariteitsexplosie waarmee het vierde kabinet-Kohl een paar uur eerder was gekomen. En de Duitse gasten wilden er maar liever niet over praten, over dat plotseling geopende vierluik van geld, instant solidariteit, strengere wetten tegen wapenexport naar Irak en een veroordeling van de vele demonstraties die vooral tegen het Amerikaanse optreden in de Golf gericht zijn. Misschien is dat nog wel de aardigste kant van de solidariteits-operatie, namelijk dat zij zo duidelijk ook een oefening in verlegenheid is.

Een half jaar geleden leek zo niet de wereld dan toch Europa voor de Duitsers nog zo mooi in orde gekomen, zeker voor de Duitsers achter eenheidskanselier Helmut Kohl. Zelf waren zij op weg naar hun eenwording, die door de VS van Bush en de Sovjet-Unie van Gorbatsjov bezegeld zou worden, de Westduitse economie draaide (en draait) op volle toeren. Zonder vijandbeelden kon een verenigd Duitsland op weg naar een geintegreerd en verenigd Europees Huis, waarin juist de Duitsers de bewoners van het oostelijk deel dankzij verstandige economische hulp hun armoe en hun onverstandige neiging tot nationalisme zouden kunnen helpen overwinnen. De Duitse eenwording als opstapje naar een nieuwe wereld.

KLEINE ROL

Ieder vergaf het de Duitsers weliswaar aanvankelijk dat zij, vorig jaar, op weg naar eenheid en beperkt door hun grondwet, maar een zeer kleine rol speelden in de Golf-crisis. Maar dat is nu voorbij. En iedereen begreep dat Gorbatsjov juist bij de Duitsers razend populair was, en dat naderhand een flinke prijs voor zijn uiteindelijke fiat voor de Duitse eenheid zou moeten worden betaald. Zoals ieder ook begreep dat de vergrote Bondsrepubliek het nog moeilijk zou gaan krijgen als betaalmeester van Oost-Europa en de Sovjet-Unie. Want zelfs de schatrijke Bondsrepubliek kan al die honderden miljarden die daarvoor in de komende jaren nodig zijn, in de verste verte niet opbrengen.

Na een grote verkiezingsoverwinning in de Bondsdagverkiezingen van 2 december ebde de eenheidskanselier Kohl terug naar een niveau van besluiteloosheid dat aan vroeger dagen herinnerde. Weinig grote lijn, veel twisten en kleinmoedigheid kenmerkten de coalitie-onderhandelingen. Het vorige week van kracht geworden regeerakkoord draagt er alle sporen van. Noch wat het gedachte buitenlands beleid, bezuinigingen of, zeg, een nationale regeling voor het abortusvraagstuk betreft, bood het akkoord bijvoorbeeld meer dan vaagheden. Wie de grote Duitse hand in Europa als een regisseurshand wil zien, van harte of noodgedwongen, kon alvast aan het schrikken.

Binnen de partijen is het ook een beetje misgelopen. Na de ernstige personen- en generatie-crisis in de SPD, bleek ook de FDP intern een zeer verdeeld huis. Sinds de recente regionale verkiezingsnederlaag van de CDU'er Wallmann in Hessen, en de smadelijke val van Baden-Wurttembergs premier Lothar Spaht, lijkt de afstand tussen CDU-voorzitter Kohl en zijn partij, die hij al 18 jaar leidt, groter dan ooit. Anders gezegd: de CDU gaat een onzekere toekomst tegemoet als onversneden kanselierspartij. En dat nadat Kohl de formatie oudergewoonte pragmatisch heeft “uitgezeten” waardoor zijn eenheidsglans in Duitsland alweer goeddeels weg is.

Buiten Duitsland, niet alleen in de VS of Israel, begint die eenheidsglans ook dof te worden, net zo goed voor minister Genscher trouwens. Een deel van het exporterende Duitse bedrijfsleven heeft daaraan bijgedragen, de demonstrerende jeugd draagt er nu dagelijks aan bij. De Golf-oorlog is een internationaal televisiespektakel, maar ook demonstraties tegen die oorlog kunnen dat zijn.

Waar komen zij vandaan, wat beweegt hen, de demonstrerende leden van de derde generatie na-oorlogse Duitsers? Die er, even afgezien van de kruisraketten van tien jaar geleden, al voor hebben gezorgd dat velen het verenigde Duitsland alweer taxeren op een ouderwetse hoeveelheid irrationaliteit?

Als zo'n generalisatie mag: de eerste na-oorlogse generatie volwassen Duitsers had, bijna per definitie, weinig behoefte om achteruit te kijken. Zij verdrong dat 'gisteren' liever, werkte, werkte, verdiende, verdiende nog iets meer, en bereikte in de loop van de jaren zestig een ongedacht Wirtschaftswunder in een Westduitse rompstaat met een laag politiek profiel die overigens steeds 'normaler' werd.

De volgende Duitse generatie mocht zich daardoor emotioneel en psychologisch in de steek gelaten voelen. Zij wilde in veel gevallen juist heel graag achteruit (laten) kijken, ook tot Ausschwitz, om balans op te maken. Of om desnoods de oorlog te verklaren aan de staat van de ouders, zoals in de jaren zestig en zeventig de extreme Baader-Meinhoffgroep deed waaruit de Rote-Armee-Fraktion voortkwam. Het Europese jaar 1968 had in de Bondsrepubliek in dit opzicht als het ware dubbele betekenis. De oprichting van de Groenen en de Historikerstreit (Stalin net zo erg als Hitler? ) hadden een zekere (ordeningsbehoefte gemeen. Ook na Vietnam bleef de wereld op hoofdzaken overzichtelijk verdeeld in Oost en West, de welvarende Bondsrepubliek onverminderd secuur (naar buiten) en comfortabel (naar binnen) geintegreerd in Navo en EG.

De derde, nog vrij jonge, na-oorlogse Westduitse generatie is opgegroeid in een zeer welvarend land zonder grote politieke of militaire macht. Dat land hoorde per saldo veelal wel van de buren waar het in belangrijke veiligheidspolitieke kwesties heenging. De neutronenbom en de kruisraket vormden (ruim) tien jaar geleden eerste interessante uitzonderingen.

ANGST

Duitsland heeft een economisch watermerk. Militaire macht is er niet populair, vervangende dienstplicht is er bijvoorbeeld in korte tijd heel populair geworden. Neem dat de jeugd van een land waar Hitler een halve eeuw geleden nog aan de macht was, maar eens kwalijk. Militair machtig zijn de VS, de in Vietnam 'ontmaskerde' bondgenoten van de ouders, in een nieuwe wereld zonder een Oost-Westconflict waarin een verenigd Duitsland nog onbekende taken op zich moet gaan nemen. Misschien is het ook daarom dus wel de oude Angst die door de Duitse straten trekt.

    • J. M. Bik