Litouwen: als Westen nu niet kiest kiest het verkeerd

DEN HAAG, 24 jan. - “Het Westen moet nu iets doen, moet Litouwen nu erkennen. Na het bloedbad in Vilnius zijn er geen weigeringen meer, geen excuses, geen Golfoorlog.

Er zijn heel gevaarlijke processen aan de gang, en de Litouwers bewandelen na het bloedbad nog altijd de weg van de vreedzame oplossing, maar het Westen is aan zet en als het nu niet kiest kiest het verkeerd.''

Algirdas Saudargas is minister van buitenlandse zaken van Litouwen. Hij drinkt zijn koffie in een Haags etablissement, een doodvermoeide boomlange man met dun blond haar en grote blonde wenkbrauwen. Mijn premier, zegt hij, heeft me op vrijdag 11 januari, een dag voordat de 'zwarte baretten' van het Sovjet-ministerie van binnenlandse zaken in Vilnius het tv-gebouw bestormden en veertien Litouwers doodden, met spoed naar het buitenland gestuurd, want die aanval, zegt hij, hadden we zien aankomen: “Ik ben direct gegaan, de grens met Wit-Rusland over, en vandaar naar Polen, voordat de Sovjet-troepen onze grenzen zouden sluiten.” Het parlement heeft hem nog gemachtigd in het geval van een coup tegen de regering van president Landsbergis in dat buitenland een regering in ballingschap te vormen, maar, zegt Algirdas Saudargas, zover is het nog niet: “De democratische staat functioneert nog, we zijn nog baas in eigen huis.” Sinds zijn vertrek doet hij wat hij noemt zijn normale diplomatieke werk, hij heeft in Warschau met miniser Skubiszewski gesproken, in Bonn met Genscher, in Londen met Hurd, in Brussel met Eyskens, in Den Haag met Van den Broek: “Ik heb niets gevraagd. Ik heb uitleg gegeven. Ik heb hun verteld van onze historische tegenspoed.”

De tijd van handelen is aangebroken, zegt Saudargas. Na het bloedbad van Vilnius en dat in de Letse hoofdstad Riga is duidelijk dat in de Baltische landen een scenario wordt afgewikkeld waarvan niemand de volgende stap kent. Al op de maandag voor het bloedbad begon dat scenario te lopen, de Sovjet-troepen begonnen jongemannen op te pakken om hen in te lijven bij het leger. Het tijdstip kwam in verband met de Golfoorlog goed uit, het ultimatum liep af, de deadline naderde, de wereld keek een andere kant uit. Maar ze hebben zich verrekend, zegt Saudargas: “Ze wisten dat er in Litouwen ontevredenheid bestond over de regering-Landsbergis, de prijzen waren net fors verhoogd, het is logisch dat er toen ontevredenheid bestond, en ze dachten met hun ingrijpen sociale onrust te veroorzaken. Het was hun vergissing, want toen ze ingrepen vergaten de Litouwers hun ontevredenheid en schaarden ze zich massaal achter Landsbergis.” Hij lacht. 'Een man als Brazauskas (leider van de Litouwse communistische partij, net als Landsbergis een voorvechter van de onafhankelijkheid, PM) is een boer, een mooie, indrukwekkende boer. Landsbergis daarentegen ziet eruit als een professor, een klein kleurloos mannetje. Maar in tijden van gevaar is Landsbergis een echte leider, en je zult zien, de Litouwers mogen ontevreden zijn over zijn economische beleid, maar als we op 9 februari gaan stemmen over de onafhankelijkheid staan al die ontevreden Litouwers in hun stemhokje en dan zien ze op de muur het bloed van onze martelaren en dan weet ik wel wat ze stemmen.” Als het scenario van Moskou bedoeld was om de Litouwers met het bloedbad op de knieen te krijgen, is het mislukt, zegt Saudargas: de Litouwers zijn er alleen maar vastbeslotener van geworden.

De bestorming van de tv-toren door de zwarte baretten is niet - zoals verwacht - gevolgd door een aanval op het parlement in Vilnius en in Riga is het ministerie van binnenlandse zaken door de Sovjet-commando's bestormd, maar daarna weer ontruimd. “Hoe het scenario precies moest lopen is onduidelijk. Misschien hebben ze alleen een signaal willen geven: wat bloed op straat is soms genoeg, het is een vorm van terreur. Misschien ook zijn ze geschrokken van het uitblijven van steun vanuit de bevolking, steun waarop ze hadden gerekend. In elk geval is het nu tijd voor een antwoord van het Westen. Gorbatsjov aarzelt. Nu betekent politiek nog wat voor hen, politiek heeft nog waarde. Gebeurt er niets, dan zullen ze straks opnieuw van de Golfoorlog gebruik maken en aanvallen. Zij die van schieten houden wachten slechts op het gunstigste moment.”

Saudargas ziet geen enkel heil in overleg met Moskou, ziet niets in een Unieverdrag en niets in de Federatieraad waarin de presidenten van alle Sovjet-republieken zitten. “Hoe kun je zoiets vragen? Ze schieten bij ons op straat mensen dood en jij vraagt naar het Unieverdrag? Lees de geschiedenis: hoeveel Unieverdragen heeft Stalin getekend? Ze hebben ons bezet, ze hebben ons geannexeerd, ze hebben een net van de KGB over ons heengegooid, maar wij, wij zijn ontsnapt! We zijn geen deel meer van de Sovjet-Unie, dat is een feit, en ik zeg je: we gaan nooit meer terug! We hebben in Siberie een miljoen doden verloren, we hebben hun beenderen teruggehaald, nu staan we buiten de Unie en van een politieke band met die Unie kan geen sprake zijn.”

Er zijn er, ook in Litouwen, zegt Algirdas Saudargas, die zeggen dat de stap-voor-stap-methode betere resultaten oplevert. “Uitgesloten. Je bent binnen of je bent buiten. Elk compromis met de Sovjet-Unie is een compromis binnen de Sovjet-Unie. Luister, we worden openlijk bezet. Wij zijn onafhankelijk, we hebben de Sovjet-annexatie teruggedraaid, we hebben onze oude documenten weer in gebruik genomen, we hebben onze eigen, goed functionerende democratie, onze eigen wetten, er is geen enkele Sovjet-wet geldig in Litouwen. Mair we worden bezet, zij bezetten ons vliegveld en zij bewaken onze grens.” Als er nog met Gorbatsjov wordt gepraat, zegt Saudargas, dan alleen over “de dekolonisatie van Litouwen”, over het vertrek van die bezettingstroepen': “We zijn realisten, ze hoeven niet binnen een paar maanden weg, ze verlaten ook de vroegere DDR, Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije niet overhaast. Maar ze moeten wel weg, onze onafhankelijkheid moet worden erkend en Litouwen moet uit hun grondwet verdwijnen.”

En zo niet? Saudirgas wrijft zich over het gezicht. “We hebben altijd de vreedzame weg bewandeld. Ik wil dat onderstrepen, heel nadrukkelijk. We willen dat blijven doen. Maar ik sluit in het uiterste geval een burgeroorlog niet uit. De Litouwers zijn vastbesloten. Vastbesloten.”

Niet bekend

Gorbatsjov heeft gezegd pas achteraf van het ingrijpen van de zwarte baretten in Vilnius te hebben gehoord, het ingrijpen zou het werk zijn van een lokale commandant; hij heeft ook gezegd dat de binnen- en buitenlandse politiek van Moskou ongewijzigd is. De Litouwse minister kan er slechts schamper om lachen: “Zou dat iemand overtuigen?” Ernstig dan: “Het ingrijpen in Vilnius was voorbereid, in Moskou, en lang tevoren. Die zwarte baretten waren er speciaal voor naar Vilnius overgebracht, van buiten Litouwen. Als Gorbatsjov meent wat hij zegt, moet hij zich nu, op dit moment, van de hardliners ontdoen; doet hij dat niet, dan is hij zelf een hardliner. “

Denk aan Sjevardnadze, zegt Saudargas, Sjevardnadze heeft gewaarschuwd tegen de nieuwe dictatuur. “Hij heeft de voorbereidingen gezien, en nu zien we waartegen hij waarschuwde. De nieuwe dictatuur is al van kracht. Alleen: we zien het gezicht van de dictator nog niet duidelijk. We weten nog niet hoeveel gezichten die nieuwe dictator heeft, “ zegt Saudargas. En hij zegt: “Er zullen nog heel veel onprettige dingen gebeuren.”

    • Peter Michielsen