Documentaire over Stalin ongemeen fascinerend

Stalin als revolutionair. Ned.1, 23.00-23.45 uur

Stalin als revolutionair, Stalin de tiran, Stalin de generalissimo. Dat zijn de titels waaronder de Evangelische Omroep vanaf vanavond een documentaire over Stalin uitzendt.

Veel nieuws over de Sovjet-dictator komt de kijker in deze documentaire, gemaakt door Tony Cash en Jonathan Lewis, niet te weten. Er wordt maar weinig gezegd wat de geinteresseerde kijker niet al kan weten, ook al is de documentaire knap gemaakt en voorzien van beelden die wel degelijk nieuw zijn. Van de aanleg van het Witte Zee-kanaal bijvoorbeeld, het kanaal dwars door Karelie dat zestigduizend dwangarbeiders het leven kostte, of recente opnamen van het Koeropaty-bos in Wit-Rusland, waar de massagraven van tussen honderdduizend en een kwart miljoen slachtoffers van de stalinistische moordmachine zijn begraven.

Maar ook al geven Cash en Lewis geen werkelijk nieuw beeld van Stalin, het drieluik over een van de meest raadselachtige leiders in de geschiedenis van deze eeuw blijft ongemeen fascinerend. De makers hebben zich de vraag gesteld hoe een man die de samenleving met ongekend terreur op haar kop zette, een man die een reusachtig land een systeem oplegde waarin - om met prof. Stephen Cohen te spreken “niemand veilig was omdat niemand schuldig was” - toch als een vader kon worden vereerd door de miljoenen die elk moment in zijn terreurmachine konden verdwijnen. Ze laten een van de overlevenden van Stalins speciale kinderkampen aan het woord: “Je wist waar mammie was. Die zag je in de gevangenis. We dachten er niet aan wie of pappa was. Stalin was onze pappa.”

De vraag wordt niet helemaal beantwoord, maar de kwaliteit van de documentaire is er niet veel minder om. Cash en Lewis hebben volop gebruik gemaakt van de mogelijkheden die de toegenomen openheid in de Sovjet-Unie biedt: ze laten slachtoffers van de hongersnood en slachtoffers van de Goelag aan het woord. Stalins dochter Svetlana en buitenlandse deskundigen spreken, maar ook de weduwe van Boecharin en zelfs de man die indertijd op last van de NKVD Boecharin heeft aangegeven en overtuigd schuld te erkennen. Ook wordt geput uit Sovjet-archieven, die Thames Television driehonderd kilometer film ter beschikking hebben gesteld.

In het eerste deel van het drieluik wordt nagegaan waar Stalin vandaan kwam en hoe hij zijn grenzeloze macht vergaarde. De makers laten familieleden, bewonderaars en slachtoffers aan het woord. In het tweede deel wordt een beeld geschetst van de terreur, de collectivisatie van de landbouw, de massaprocessen van de jaren dertig. In deel drie tenslotte wordt het eind van Stalins leven belicht, de zijn rol in de oorlog en de dood van de man die eens tegen Chroesjtsjov zei: “Ik vertrouw niemand, zelfs mezelf niet.”

    • Peter Michielsen