De Naderende Dictatuur

De herfst van 1990 leek een verbetering van het politieke klimaat in de Sovjet-Unie te beloven en eindelijk leek een overgang naar nieuwe economische verhoudingen op gang te komen.

Wij moeten ons vandaag realiseren dat dit overgangsstadium bestaat uit twee processen die zowel los van elkaar staan als met elkaar verbonden zijn. Het eerste proces is de overgang van wereldrijk naar een gemenebest van onafhankelijke staten en het tweede is de overgang van een gecentraliseerde planeconomie naar een markteconomie en particuliere ondernemingen.

Deze herfst zagen wij, voor het eerst in vijf jaar, het begin van een concreet programma voor de aanpak van onze toenemende problemen. Het economische programma van de econoom Stanislav Sjatalin - hoewel controversieel in vele opzichten en ook wat betreft enkele fundamentele uitgangspunten - bood de Opperste Sovjet de gelegenheid economische problemen radicaal aan te pakken door een termijn van vijfhonderd dagen af te kondigen waarin fundamentele veranderingen moesten worden aangebracht in een groot deel van de economie. De overeenstemming die eind augustus tussen Gorbatsjov en Jeltsin bereikt werd, was ook een hoopgevende gebeurtenis. Deze werd gezien als een overeenkomst tussen de centrale regering en de republieken, in de eerste plaats de Russische Federatie waarvan Jeltsin president is. Zonder een dergelijke overeenstemming is in principe geen vooruitgang mogelijk.

Maar niet minder belangrijk was de mogelijkheid dat de potentiele dialoog tussen Gorbatsjov en Jeltsin het begin van een centrum-linkse coalitie zou worden. Dat de overeenstemming tussen Gorbatsjov en Jeltsin kon worden beschouwd als een symbolische manifestatie van de mogelijke samenwerking tussen links en centrum is volgens mij zeer belangrijk, omdat ik geloof dat een dergelijke samenwerking absoluut noodzakelijk is, willen wij onze gigantische problemen te boven komen. De overeenstemming tussen Gorbatsjov en Jeltsin leek bovendien een obstakel te vormen voor zowel chaos als dictatuur. Maar deze bescheiden sprankjes hoop voor onze samenleving vervaagden door intense nieuwe conflicten, die tegen eind november uitliepen op een daad van de president die ik niet anders kan omschrijven dan als een stap in de richting van de dictatuur.

ANDERE KOERS

Wat lag aan deze nieuwe ontwikkeling ten grondslag? In september en oktober was onze politiek een andere koers gaan volgen, in de richting van een felle conservatieve reactie. De poging om hevige druk op Gorbatsjov uit te oefenen was hier volgens mij de oorzaak van. Hier is geen sprake van een contradictie met wat ik elders heb gezegd - dat Gorbatsjov zelf zo conservatief was en niet werd bedreigd door conservatieve krachten buiten zijn eigen kring. Hoe is anders aan de ene kant zijn verwerping eind oktober te verklaren van het programma Sjatalin - het enige plausibele programma in de huidige omstandigheden - en aan de andere kant zijn pogingen het plan-Sjatalin, waarvoor hij zelf een duidelijke voorkeur had, te combineren met het programma van de regering, gepropageerd door Nikolaj Ryzjkov, dat volstrekt niet verenigbaar was met dat van Sjatalin.

Tegelijkertijd werd de coalitie van conservatieve en reactionaire krachten sterker. Ik doel op het partij-apparaat, de KGB, het militair-industriele apparaat en de generaals. Het is nu overduidelijk dat er in de herfst bedreigende troepenbewegingen zijn geweest. De verwarring en verbijstering die de generaals eerder dit jaar aan de dag legden als zij in de Opperste Sovjet hun stem verhieven tegen het depolitiseren van het leger, veranderden in november in een duidelijke en onverzoenlijke stellingname van de legerleiding. Kolonel V. Alksnis beschuldigde de volksbewegingen in de vijf Sovjet-republieken van collaboratie met de CIA. De Russische communistische partij legde diverse agressieve verklaringen van dezelfde strekking af. Dit was het bewijs dat deze krachten absoluut niet blij waren met een radicale koers in de richting van een markteconomie.

Door echter in eerste instantie het plan-Sjatalin te steunen, schoof Gorbatsjov het conservatieve regeringsplan van Ryzjkov terzijde. De politieke verdeeldheid in de top is tekenend voor het economische en sociale conflict in ons land. Door het plan-Sjatalin opzij te schuiven, heeft Gorbatsjov wederom gecapituleerd voor de conservatieve krachten in het land.

Over het feit dat het regeringsplan duidelijk niet deugde, wat in eerste instantie misschien niet iedereen opviel, bestond geen enkele twijfel meer nadat de regering er drie keer verschillende versies van aan de Opperste Sovjet en aan het volk had voorgelegd en er niet in was geslaagd hen te overtuigen. Onder deze omstandigheden zou een ethische en beschaafde regering gedwongen zijn af te treden. Een goede vraag is waarom de president dit onbetwistbare feit niet kan accepteren?

CAPITULATIE

Behalve het grote aantal gebeurtenissen dat de president ertoe kan hebben gebracht te capituleren voor de conservatieve krachten speelt er waarschijnlijk iets anders, zeer belangrijks, mee. Ik zie ten minste twee redenen voor zijn 'capitulatie' op het toppunt van een acute crisis, nadat de Russische Republiek al voor de uitvoering van het plan-Sjatalin had gestemd.

Ten eerste, als de huidige regering wordt ontbonden en aftreedt, zal de volgende regering niet democratisch tot stand komen, aangezien de Opperste Sovjet niet in staat zal zijn een nieuwe regering te vormen. Veel republieken, waarschijnlijk met inbegrip van de Federatie van de Russische Republieken (RSFSR), zullen de vorming van een regering uit de weg gaan. Onder die omstandigheden zouden er onconstitutionele maatregelen moeten worden genomen om een kabinet of comite onder leiding van de president te vormen. Dat zou ongetwijfeld het bestaansrecht van de Opperste Sovjet van het land ter discussie stellen - een Opperste Sovjet die niet in staat is een regering te vormen zou een anomalie zijn - en daardoor ook die van het Congres en van het presidentschap. Dat is de eerste reden waarom Gorbatsjov de realiteit niet onder ogen ziet en toegeeft dat de huidige uitvoerende macht volstrekt niet is opgewassen tegen dit moment in de geschiedenis. Toch blijft de regering aan.

Een andere reden is misschien nog belangrijker: als er een nieuwe regering of een nieuw kabinet zou worden gevormd dat de economische hervormingen zou moeten doorvoeren, zou die moeten wijzen op de fouten die tijdens de afgelopen vijf jaar perestrojka zijn gemaakt. Het zou dit alleen al moeten doen om zichzelf te distantieren van de ongelukkige ervaringen van de vorige regering.

De fouten en de omvang van het huidige fiasco zijn nog niet volledig aan het licht gekomen. Veel statistieken worden nog geheim gehouden, en de belangrijkste informatie ligt achter slot en grendel. Wij weten dat onze goud- en diamantreserves worden verkocht. Maar in welke mate? Jeltsin verweet de president deze verkopen, maar hij kwam niet met constructieve informatie.

Wij weten allemaal dat wij regimes in bijvoorbeeld Irak, Cuba, Angola enzovoort hebben gesteund: maar wat onze regering precies heeft gedaan om ze de afgelopen vijf jaar in het zadel en financieel op de been te houden, ligt nog verborgen in het bureaucratische moeras.

Wij spreken over de deformatie van onze economie en de gigantische vervormingen die het militair-industriele apparaat heeft aangericht, maar wij weten niet precies waaruit dat monstrueuze apparaat bestaat.

Wij hebben geen statistieken over welk deel van het bruto nationaal produkt het consumeert, noch weten wij hoeveel mensen erin werkzaam zijn, of wat het de afgelopen vijf jaar heeft gedaan. Tot op de dag van vandaag weten wij nog niet hoe zwak de industrieen zijn die worden verondersteld ons te voorzien van onze eerste levensbehoeften - voedsel, lichte industrie, enzovoort. Wij moeten ernaar gissen.

OPKOMEND BEWUSTZIJN

Op al deze vragen moeten antwoorden komen. De gebeurtenissen in Oost-Europa laten zien dat de bevolking bereid is antwoorden te eisen en genoegdoening te vragen van hen die verantwoordelijk zijn voor de weerzinwekkende omstandigheden in hun landen. Ik ben geen voorstander van bloedvergieten of onderdrukking in naam van de 'gerechtigheid'. Maar het is belangrijk dat men zich realiseert dat een opkomend bewustzijn van het volk, dat evengoed rechtvaardig als extremistisch kan zijn, zowel voor de autoriteiten als voor de samenleving gevaarlijk zou kunnen worden. Volgens mij heeft de paniek bij onze regering toegeslagen; zij is bang om er tegenover het volk voor uit te komen wat zij de afgelopen vijf jaar heeft gedaan. Een nieuwe regering zou dit allemaal kunnen openbaren en een nieuwe golf van volkswoede zou dan ook Gorbatsjov kunnen wegvagen. Dat is de tweede reden waarom Gorbatsjov de huidige, incapabele regering zo fel verdedigt.

Wij hebben geen gekozen uitvoerende macht. De Opperste Sovjet en het Congres van Afgevaardigden geven niet de stemming en de wensen van de huidige samenleving weer, en zijn derhalve geen vertegenwoordigers van die samenleving. Er bestaan geen duidelijke functieomschrijvingen van de regering, de president, het presidium van de Opperste Sovjet, de presidentiele raad, enzovoort. De uitvoerende macht kan niet worden uitgeoefend via een heldere verticale gezagslijn. Ten gevolge daarvan is presidentiele actie ontoereikend - bijna alle presidentiele decreten (behalve het decreet dat investeringen toestaat) herroepen of vervangen de resoluties van de Raad van Ministers, de uitvoerende macht. Dus ondermijnen ondeskundige resoluties en decreten elkaar op alle regeringsniveaus en het resultaat is een lamlegging van de uitvoerende macht en chaos.

Het gehele sociale systeem wordt door zijn gebrek aan functioneel evenwicht richting vrije val geduwd, naar een staat van ontbinding waarin primitieve krachten vanzelfsprekend sterker worden. Ik maak mij niet zozeer zorgen over de fouten of besluiteloosheid van de president, als wel over het functionele onvermogen van de samenleving om binnen de huidige machtsstructuur vooruitgang te boeken, zeker tijdens de huidige, naar wij hopen, overgangsperiode naar een fundamenteel nieuwe economie - de essentiele component van elk nieuw systeem.

De vereisten voor dit overgangsstadium moeten juridisch worden geformuleerd. Als wij geen specifieke tijdslimieten en administratieve mechanismen hebben om een overgang tot stand te brengen, zullen wij onze huidige koers naar zelfvernietiging blijven volgen. Ik geloof dat wij hier uit moeten komen en zowel moeten streven naar een nieuwe grondwet, als naar een nieuwe instantie om de verhoudingen met en tussen de republieken te coordineren en te proberen hen tot overeenstemming te laten komen.

De uitvoerende macht op Unie-niveau heeft zichzelf in haar huidige vorm kennelijk overleefd. Een Raad van Ministers van een Sovjet-Unie is, strikt gesproken, niet nodig. Er bestaat veel meer behoefte aan een geheel nieuw en flexibel lichaam dat als centrum functioneert, of als comite - hoe het gaat heten doet er niet toe - en een strategie coordineert om horizontale betrekkingen tussen de republieken te regelen. Het zou ook een comite bestaande uit leden van de republieken zelf kunnen zijn dat hun beleid zou coordineren. Zo'n comite zou in ieder geval slechts de functies moeten uitoefenen waartoe het door de republieken (of door andere eventueel gevormde eenheden) werd gemachtigd. Als men zich een optimistische loop der gebeurtenissen zou kunnen voorstellen, zou zo'n instelling de basis kunnen vormen voor een mogelijke regering gebaseerd op overeenstemming tussen de republieken.

LOGICA

Hier vangen wij een glimp op van de logica achter de contradicties waarmee wij worden geconfronteerd.

De enige manier om uit de huidige moeilijkheden te komen is via de gezamenlijke inspanningen van alle republieken. De economie van de Sovjet-Unie kan worden vergeleken met een kolossale fabriek, en de gebieden en republieken met verschillende afdelingen binnen die fabriek. Zo'n economie kan slechts functioneren in een min of meer gecoordineerde beweging. Zij is, jammer genoeg, niet geschikt voor onafhankelijke, autonome acties. Gigantische gebieden zijn niet in staat alleen te functioneren - Kazachstan is in feite veranderd in een bron van grondstoffen en Oezbekistan, een enorme republiek met een grote bevolking, is het slachtoffer van zijn katoen monocultuur en is niet in staat onafhankelijk te bestaan. Eigenlijk wordt meer dan 80 procent van de produktie van de Oekraine gebruikt door de centrale regering, in het bijzonder de energie, kolen enzovoort. Deze situatie geldt voor het hele land, en wij weten er nog maar weinig van. Als ons wordt getoond wat verborgen wordt gehouden, zal duidelijk worden hoeveel verbindingen tussen mensen en hun regionale economische bestaansmiddelen zijn verbroken en hoe hele gebieden en industrietakken er in werkelijkheid voorstaan.

Wij zouden dus eigenlijk moeten samenwerken, maar de afgelopen zeventig jaar heeft het nationale- en het staatsbeleid (niet de enige oorzaak van onze problemen en contradicties; hun oorsprong moet gezocht worden in de vijftiende eeuw toen Iwan III de ambitie opvatte om van Moskou een derde Rome te maken) de landen die gezamenlijk het rijk vormen zo kwaad en intolerant gemaakt dat ze onmogelijk kunnen samenwerken. Het gedwongen nivelleren van de republieken, het platwalsen van verschillende beschavingen met hun eigen wereldbeelden, gewoonten en godsdiensten - het totaal negeren van hele culturen en beschavingen - heeft rivieren vol bloed, een willekeurige verdeling van land, en het verlies van vrijheid opgeleverd. Grenzen werden getrokken zoals het de staat uitkwam.

Lenin vormde geen uitzondering, ondanks onze totemistische behoefte hem te zien als een onberispelijke leider. Hij besteedde aan de nationaliteitenkwestie nooit de aandacht die zij verdiende zelfs al zei hij, geloof ik, dat hem zeer veel blaam trof omdat hij er geen tijd voor had. Dat belette hem niet de nationaliteiten als ondergeschikt te beschouwen. Het realiseren van het socialisme vond hij belangrijker en om dat te doen moesten zijn collegae en hij de vele landen en etnische groepen pacificeren die helemaal geen haast hadden het nieuwe, verlossende sociale leven te gaan leiden dat hun door de revolutionaire leiders werd aangeboden. Daarom zagen de revolutionaire leiders er geen been in de helft van Armenie aan Turkije te geven en de helft van Azerbajdzjan aan Iran. Zij gingen ervan uit dat de wereldrevolutie, die er om de een of andere reden afkerig van was zich over te geven aan het Bolsjewisme, uiteindelijk zou zorgen dat alles in orde kwam. Nagorno-Karabach en andere gebieden waren slechts instrumenten in een politiek die nooit haar geldigheid heeft bewezen. Vandaag is het duidelijk dat het deze politiek is waarop de historische schuld het zwaarste drukt.

Toen kwamen de Stalinistische gruwelen, waarbij hele naties werden gestraft en verhuisd en opnieuw werden hun grenzen getrokken. Nu moet dit lappendekenrijk, met al zijn in bloed gedrenkte gebieden, als basis dienen voor het oplossen van langdurige economische problemen. Niet alleen verwerpen de landen die samen de Unie van Sovjet-republieken vormen het idee van broederlijke vriendschap en een verenigde Sovjet-Unie; juist het idee van een verdrag waarin een nieuwe unie wordt gevestigd, heeft zijn aantrekkelijkheid voor hen verloren, of is die snel aan het verliezen. Dit is de eerste contradictie - de problemen waarmee wij worden geconfronteerd kunnen alleen worden opgelost door samenwerking van de republieken, maar om redenen die teruggaan tot ver in de geschiedenis is die samenwerking onmogelijk.

MARKTECONOMIE

De tweede contradictie is dat wij weliswaar moeten streven naar een markteconomie - bijna niemand spreekt dat nog tegen - maar dat de overgang naar die markt zich voltrekt in een economie die doortrokken is van het militair-industriele apparaat. Na stormachtige discussies over de feiten kan niemand zeggen welk percentage van het bruto nationaal produkt van dit militair-industriele apparaat komt. Dat het nog steeds een monopolie heeft op dit soort informatie is op zich een soort antwoord. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bedroeg het militaire budget tussen de elf en vijfentwintig kopeken van elke roebel. Nu, in vredestijd, vertelt de president ons dat het militaire budget 18 tot 20 procent van het totaal bedraagt, terwijl diverse economen zeggen dat het wel tweederde bedraagt. Het naast elkaar plaatsen van budgetten in oorlogstijd en in vredestijd is op zich instructief.

De recente statistieken over de militaire uitgaven in 1989 - zij werden vorig jaar november inderhaast gepubliceerd - slagen er niet alleen niet in de kwestie te verduidelijken, maar dragen ook nog bij tot de geheimzinnigheid, aangezien de vrijgegeven cijfers de belangrijkste informatie weglaten: de cijfers van de strijdkrachten, omdat zij 'in de Sovjet-Unie niet duidelijk georganiseerd zijn', die van de export van Russische wapens, per land en gebied, en die van de kosten van bevoorrading van reservisten en ga zo maar door.

Dit is het eerste deel van een artikel van Joeri Afanasjev, historicus en rector van het Historisch Archief Instituut in Moskou. De auteur is medeoprichter van de Interregionale fractie in het Sovjet-parlement die opkomt voor radicale hervormingen.