..en de Europese leegte

LANGZAAM MAAR zeker schuift Nederland op. Het gaat al improviserend, niet allemaal even goed geregisseerd, maar de richting is duidelijk: Nederland voelt zich meer en meer partij in de Golf-oorlog, bekent meer en meer kleur en heeft er minder en minder moeite mee.

Tussen de dag dat de dienstdoende minister van economische zaken afgelopen zomer op een Veluws terrasje zijn landgenoten ook verder een prettige vakantie toewenste en het aanbod aan Israel om na de tweede Scud-aanval Nederlandse Patriots ter beschikking te stellen, ligt een wereld van verwarring en ontnuchtering. In de binnenlandse verhoudingen was het zo dat historische en partij-politieke reflexen tot angstvallig schipperen noopten. Om kleerscheuren te voorkomen werden opinies en waarheden in procedure-afspraken verpakt. Nederland distantieerde zich niet van de Amerikaanse vastberadenheid, maar klampte zich er ook niet aan vast. Zodoende werden er fregatten gestuurd, maar met een beperkte opdracht en ver weg van elk mogelijk fysiek gevaar. Grondtroepen bleven thuis en vrijwilligheid van de militairen werd een voorwaarde.

Niet de Verenigde Staten maar de Verenigde Naties moesten Nederlands handelen legitimeren. De ingewikkelde positie van de Nederlandse minister van defensie, Ter Beek, was representatief: een partijman afkomstig uit de Partij van de Arbeid van de anti-kruisraketten, van de inmiddels traditionele scepsis jegens de Verenigde Staten, maar ook een zeer Nederlandse partij, gewend in morele termen te debatteren. En volgens die termen had Amerika het gelijk aan zijn kant tegenover een dictator met chemisch-nucleaire aspiraties.

Keer op keer vroeg de Kamer de minister van buitenlandse zaken om al het mogelijke te doen teneinde een oorlog te voorkomen. Dat was verwarrend, omdat de stem en het gewicht van Nederland kleiner bleven naarmate het land minder bereid was de handen aan een conflict te branden. Als hij al anders had gewild - en dat is gezien 's mans politieke reflexen waarschijnlijk niet het geval - kon minister Van den Broek in deze situatie weinig anders doen op het diplomatieke veld dan de Amerikanen zoveel mogelijk bijstaan. De roemruchte Europese top van 4 januari was hiervan het hoogtepunt: Nederland verzette zich daar met succes tegen een eigen Europees initiatief dat de Amerikaanse diplomatie in de wielen had kunnen rijden.

In de Kamer volgde kort voor het aflopen van de door de Verenigde Naties gestelde termijn een nachtelijk debat. Voor wie de heldere betogen van datzelfde moment in de Amerikaanse Senaat volgde, was het procedurele touwtrekken van het Binnenhof misschien wat teleurstellend, maar de boodschap die premier Lubbers in een veelbesproken tussenzin bracht en die ten slotte door praktisch de gehele Kamer werd aanvaard was toch cruciaal: in geval van oorlog zouden de schepen niet achter de Belgen aan verdwijnen, maar onder Amerikaans opperbevel worden geplaatst en dat zou automatisch geschieden. Nederland werd van VN-adjudant, betrouwbaar VS-bondgenoot. Het was allemaal wat laat, allemaal wat weinig ook, maar toch.

TOEN KWAM de oorlog. Een verklaring van de premier 's ochtends vroeg onderstreepte het gewicht van het moment en ook het feit dat Nederland niet slechts toeschouwer en CNN-kijker was, maar klip en klaar partij.

Weer drie dagen later volgde het aanbod aan Israel om Patriots te leveren. Misschien was het in materiele zin gratuit, maar de politieke plaatsbepaling ervan mag niet worden onderschat. Want het mag dan eerder uit emotionele bevlogenheid dan diplomatieke berekening zijn geschied, het geeft Nederland ook in de toekomst een ander recht van spreken als het om Israel gaat en om suggesties voor de oplossing van het Palestijnse vraagstuk.

Schoorvoetend en zonder evenredige militaire inspanning is Nederland dan toch aanbeland in het Amerikaanse kamp en het verdient steun. Mits degenen die altijd al vonden dat dit de natuurlijke plek van Nederland was, nu niet opgelucht ademhalen als reizigers die ten slotte toch nog in de laatste trein naar huis neerploffen. Niets is namelijk minder waar. Thuis is voor Nederland Europa en in Europa is Amerika, hoe dan ook, een wijkende schaduw. ... en de Europese leegte

HIER LIGT meteen ook het levensgrote probleem. Europa heeft in dit eerste ernstige post-Koude-Oorlog-conflict zo vernietigend gefaald dat het een spookhuis lijkt. Groot-Brittannie heeft onmiddellijk de Amerikaanse koers gevolgd - mee uitgezet zelfs - maar heeft dat niet gedaan om hiermee ook een Europese koers te entameren, maar om de eigen positie in de marge van Europa te markeren. Frankrijk heeft een eigen spel gespeeld. Het heeft zich uiteindelijk ook verantwoordelijk getoond, maar onvoorspelbaar en gaullistisch is het allemaal nog te zeer. In elk geval is het, zeker voor Nederland, moeilijk om in Parijs de kiem van Europa te ontwaren. De Belgen zijn weggeslopen op een manier die waarschijnlijk voor vele jaren elk serieus gesprek over Nederlands-Belgische coordinatie zal frustreren.

En de Duitsers, deze “gelijke partner” (Bush vorig jaar) van de Verenigde Staten? Zij zijn onvindbaar. Hun media wentelen zich in “zachte gekwetstheid” (schrijver Walter Jens) over zoveel geweld in de wereld en zoveel CNN-smakeloosheid en etaleren een Duitse 'Sonderweg' zonder dat zelf eigenlijk te beseffen. De luxe van een pacifistische gezindheid wint het er nog royaal van de ellende van internationale verantwoordelijkheid. Een beroep op de grondwet en een geregelde greep in de geldbuidel moeten de ongeruste Westerse bondgenoten vooralsnog op afstand houden.

ZIEHIER, de voor Nederland relevante omgeving. Zij biedt geen enkel houvast, iedereen wordt op zichzelf teruggeworpen en dat op een moment dat de bureaucratische structuren in Europa verder in elkaar verweven raken en afhankelijkheden toenemen. Hoe moet Nederland hier verder mee omspringen? Moet het zich een betere plaats verwerven midden op de as Bonn-Parijs, die volgens het algemene spraakgebruik hier sowieso verfoeilijk heet te zijn of moet het blijven flirten met de gedachte van een Angelsaksisch bruggehoofd op het vasteland?

Het zijn niet de vraagstukken die per debat of decreet worden opgelost, maar zoals gezegd, de plaatsbepaling van Nederland na de Koude Oorlog reikt verder dan de Golf - en de leegte rondom is schrikbarend.