De top moet doorgaan

NEW YORK - De crisis in de Sovjet-Unie heeft geen halt gemaakt op het ogenblik dat de oorlog in de Golf begon - dat viel te voorspellen - maar de vraag is in hoeverre die twee elkaar beinvloeden.

Het ligt voor de hand aan te nemen dat Moskou in Litouwen en Letland en straks in Estland het Hongaarse model volgt. In 1956 kwam het Chroesjtsjov goed uit dat de Engelsen en Fransen hun rekening met Nasser trachtten te vereffenen op het ogenblik dat hij de Hongaren weer in het gareel wilde brengen. Hij was dat al van plan, zoals de troepenbewegingen van de dagen daaraan voorafgaand bewijzen, maar dat de Suez-actie begon op het ogenblik dat het Rode Leger alle posities voor de aanval op Boedapest had ingenomen, moet voor hem een geschenk uit de hemel zijn geweest. De stortvloed van protesten in het Westen kon hem daarna niet meer deren. Het lot van de Hongaren is er niet door veranderd.

Zou er niet in Vilnius en Riga zijn 'ingegrepen' als de blokkade tegen Irak nog een poosje was voortgezet, dat wil zeggen als de Verenigde Staten de politiek hadden gevolgd waarvan Moskou impliciet heeft laten weten, voorstander te zijn door niet aan de gewapende strijd deel te nemen? Het een spreekt het ander tegen. De voortgezette blokkade had de Sovjet-regering immers juist van een kans beroofd om, gebruik makend van het wereldtumult, in de Baltische landen tot actie over te gaan. De conclusie is dat er, oorlog of geen oorlog, wel was 'ingegrepen'. Hongarije in 1956 en de Baltische landen in 1991 hebben overeenkomsten, maar de oorlog in de Golf heeft niet de betekenis van de Suez-actie.

Voor de publieke opinie is dat van geen belang. De verontwaardiging is minder zichtbaar, maar ook nu wordt er dringend gevraagd om tegenmaatregelen, en die kunnen krachtiger zijn omdat het Westen inmiddels heel wat heeft geinvesteerd in het economisch herstel van de Sovjet-Unie. De Amerikaanse en Westeuropese hulp zou moeten worden opgeschort en de voorgenomen topconferentie uitgesteld tot Gorbatsjov zijn militairen daar weer in hun kazernes commandeert.

Misschien zullen die besluiten de verontwaardiging bevredigen maar de belangrijkste vraag is of het helpt. Gaat men niet opnieuw uit van de telkens weer verkeerd gebleken veronderstelling dat de politieke ontwikkelingen in de Sovjet-Unie vanuit het Westen economisch bestuurbaar zijn? De herwinning van de Baltische soevereiniteit - het is een jaar geleden nog door president Bush erkend - is een lang proces dat zich tussen de partijen in de betrokken landen en Moskou ontwikkelt. Het Westen kan het bevorderen door het economisch te vergemakkelijken, maar doet het geen goed door de economische hulp als drukmiddel te gebruiken. Er is zelfs een risico dat deze laatste politiek averechts zal werken, want door Moskou worden opgevat als een poging tot inmenging in binnenlandse aangelegenheden.

Een verontwaardigde publieke opinie wil ook dat economische hulp en het beleggen van een topconferentie over een kam worden geschoren. Opschorting van de hulp mag een symptoom zijn van Westelijke zelfoverschatting; door het afzeggen van de top zou het Westen zich zelf benadelen. Er zijn drie redenen waarom een topconferentie nu voor beide partijen van groot nut is.

Ten eerste heeft de Sovjet-Unie een evident belang bij de toekomst van Irak, zoals een blik op de kaart al leert. Bovendien zijn er etnologische vraagstukken die beide landen delen. Het is nu wel duidelijk dat het de Amerikanen om meer te doen is dan de bevrijding - herovering is een beter woord - van Koeweit. Het gaat erom de positie van Irak in het geheel van de Arabische wereld drastisch te wijzigen: het land als dominerende macht in opkomst uit te schakelen en dat als inleiding tot een poging een Pax Americana in de regio te vestigen. Het is moeilijk in te zien hoe Moskou daar buiten gelaten zou kunnen worden. Sovjet-militairen, wier betekenis toeneemt, hebben al laten weten dat ze de opbouw van de Amerikaanse macht met wantrouwen gadeslaan. Er wordt kritiek geoefend op de snelheid waarmee de Amerikanen de oorlog zijn begonnen. Het verloop van de operaties en wat daarop volgt, zegt maarschalk Akromejev, adviseur van Gorbatsjov, zal als een lakmoesproef voor de vriendschap tussen Washington en Moskou worden beschouwd. Voor beide presidenten is er alle reden om over de volstrekt nieuwe situatie na het uitbreken van de oorlog overleg te plegen.

Ten tweede zou het afzeggen van de top worden opgevat, in de eerste plaats door Saddam, als een welkom bewijs van verwijdering tussen Moskou en Washington en daarin zou hij gelijk hebben. Ieder teken van een breuk in het politieke front van de coalitie zal hij met vreugde uitbuiten. Een geannuleerde top is een cadeautje voor de vijand.

Zou de economische hulp moeten worden opgeschort om de Balten te helpen en tegelijkertijd onze verontwaardiging te koelen, dan kan dat nog altijd beter na de top gebeuren dan daarvoor. Dat is de derde reden. Bush weet dan in ieder geval beter wat Gorbatsjov denkt, heeft misschien meer inzicht in het effect van de voorgenomen maatregelen en kan met een grotere mate van zekerheid doseren, als er dan toch op korte termijn iets moet worden ondernomen.

Afgezien daarvan: protesten hoeven niet onmiddellijk het zwaarste gewicht van een regeringsinitiatief te hebben. Er gebeuren in de Sovjet-Unie op het ogenblik dingen genoeg waartegen men zich zonder de officiele steun van de regering kan verzetten. Het herstel van de censuur is zo'n verschijnsel. Journalisten, schrijvers en beoefenaars van de wetenschap zouden zich daartegen massaal teweer kunnen stellen, zoals ze dat vroeger dikwijls hebben gedaan, en als ze een publikatie ter bescherming zoeken, dan weet ik er een die het eerst in aanmerking komt: Moscow News, de levendigste, moedigste krant van de Sovjet-Unie.

    • H. J. A. Hofland