Moskou maakt zich op voor de beslissende strijd

MOSKOU, 21 jan. - Alleen een mobilofoon van een politieman bij de ingang van hotel Moskva krast door de stilte. De rest van het Manegeplein is onhoorbaar. Meer dan honderdduizend mensen, de bontmutsen af, gedenken de doden van Vilnius. “De dictatuur zal er niet doorkomen”.

Een Litouwse volksvertegenwoordiger leent voor de gelegenheid zelfs de leuze van de Internationale Brigades in de Spaanse burgeroorlog: No pasaran. Twee dissidente officieren staan in vol ornaat een Hongaars affiche omhoog te houden: “Kameraden, het is voorbij.” In Leningrad wordt op hetzelfde moment om dezelfde reden ook massaal gedemonstreerd.

De demonstraties zijn georganiseerd door de beweging 'Democratisch Rusland' en monden uit in een aanhankelijkheidsbetuiging aan de Russische 'president' Boris Jeltsin, de enige politieke persoonlijkheid die in de ogen van menig betoger de “reactionairen” nu nog de pas kan afsnijden.

Een dag eerder heeft de andere kant in Moskou gedemonstreerd: ongeveer 250 mensen onder de vlag van uiteenlopende organisaties als 'Eenheid voor leninisme en communisme' en het 'Verenigde werkersfront' verklaarden in een resolutie: “Boris Jeltsin is een wrede, hardvochtige dictator, vaandeldrager van een politiek om het socialisme te ondermijnen, liquidator van de macht van de arbeiders en boeren, verrader van het werkende volk, een Russische Kain.”

Moskou maakte zich dit weekeinde op voor de ultieme strijd. Dat is het afgelopen jaar in het centrum van de Sovjet-Unie wel vaker gezegd, maar nu is er meer reden voor. President Michail Gorbatsjov heeft gekozen, en wel voor de militairen en de conservatieve vleugel in zijn eigen communistische partij. Hij staat aan het hoofd van een “organisatorische staatsgreep”, aldus hoofdredacteur Aleksej Grigorjev in het laatste nummer van het weekblad Baltiskovo Vremia (Baltische Tijd).

De laatste twijfel is verdwenen op het moment dat in Saoedi-Arabie de geallieerde vliegtuigen woensdag in gereedheid worden gebracht voor hun eerste aanval op Irak. In de Opperste Sovjet openbaart Gorbatsjov die middag per interruptie een van zijn diepere emoties. De “massamedia” moeten weer onder controle worden gebracht, zegt hij, zittend in zijn presidentiele loge. Er dient een einde te komen aan de “desinformatie” van kranten als Moskovskij Novosti (het weekblad Moskou Nieuws dat altijd pal heeft gestaan voor Gorbatsjov en diens perestrojka) en Komsomolskaja Pravda (nagenoeg het grootste dagblad van de Sovjet-Unie).

Pag. 13: .

Massaal protest tegen actie in Vilnius

Beide kranten hebben de laatste week niet nagelaten het militaire optreden te kritiseren. Moskovskaja Novosti heeft het in een hoofdcommentaar van de 'redactieraad' zelfs betiteld als “de misdaad van een regime dat het toneel niet wil verlaten”. Was getekend: Stanlislav Sjatalin en Nikolaj Petrakov, tot voor kort twee van de drie belangrijkste economische adviseurs van de president.

Aanleiding voor het debatje van woensdagmiddag in het unie-parlement, dat net heeft vastgelegd dat op 17 maart een referendum zal worden gehouden over het “behoud van de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken”, is een televisie-reportage van journalist Aleksandr Nevzorov. Terwijl Wagner aanzwelde en wegebde naarmate het geweld in Vilnius toe- of afnam, commentarieerde de Russofiel Nevzorov in onversneden taal het “heroische optreden” van de parachutisten die “Litouwen hebben gered van een nationalistische hysterie”. “Nevzorov, pion op het schaakbord van de KGB”, luidt het oordeel op een van de spandoeken die gisteren worden meegevoerd over het plein.

Na die woensdag stort ook de Sovjet-televisie zich op de Golf. Het politiek-militaire proces gaat niettemin onverstoorbaar zijn weg. In de Baltische landen is het machtsvacuum compleet. De regeringsgebouwen worden beschermd door burgers en de lokale politiekorpsen. Daarbuiten arresteert het leger parlementariers (Litouwen), schieten de 'zwarte baretten' bij een barricade een naar eigen zeggen dronken man dood (Riga) en proberen ze het ministerie van binnenlandse zaken te bestormen maar stuiten daarbij op de politie die vanuit het gebouw terugschiet (gisteravond, eveneens in Riga).

In Litouwen laat het 'comite van nationale redding', een van die comite's die vanuit de Russische communistische partij worden geleid, om de dag weten dat het de macht heeft en herhaalt het zijn eis dat de regering moet aftreden en het parlement moet worden ontbonden. In Letland is het niet anders, zij het dat president Anatoli Gorbunovs daar met de lokale communisten aan de praat blijft en hen daarom van een al te makkelijk alibi berooft. En in Estland worden vrijdag de eerste barricades opgeworpen.

Maar de Sovjet-televisie, die vorig weekeind nog zo nadrukkelijk partij had gekozen, neemt wel wat gas terug. De reportages over de Baltische landen worden subtieler, richten zich meer op de “feiten”. Zoals gisteren in een verslag van de vondst van een pistool, dollars, paspoorten en een zender bij een cooperatie dat luistert naar de naam Perestrojka. Of in het bericht dat een reporter en zijn cameraploeg in Vilnius fysiek zo bedreigd worden dat ze hun werk niet kunnen doen. “Dit is gewoon verschrikkelijk. Maar goed, laten we doorgaan”, zei de centrale presentator Igor Fesoenenko bijna door emotie overmand.

In Moskou nemen de verschillende groepen ondertussen hun posities in. “De rechts-reactionaire krachten voeren een hetze tegen de perestrojka. Sommige groepen maken misbruik van het vacuum. Een onderzoek naar de verantwoordelijkheid van individuen en groepen voor de conflicten is geboden”, dreigt de Sojoez-fractie. Het politburo van de CPSU verklaart donderdag de “tragische gebeurtenissen in Litouwen” tot een “binnenlandse aangelegenheid” waarmee de Verenigde Naties, te hulp geroepen door Litouwse president Landsbergis, niets te maken heeft.

“De waarschuwing van ex-minister Sjevardnadze (die een maand geleden aftrad uit protest tegen de 'komende dictatuur') wordt bewaarheid”, verklaren de volksvertegenwoordigers Joeri Afanasjev, Galina Staravojtova, Joeri Ryzjov en 27 anderen van de 230 leden tellende 'Interregionale fractie'. Nikolaj Petrakov, een van de ondertekenaars van het commentaar van Moskovkaja Novosti, maakt zaterdag ook nog eens duidelijk hoe de kaarten nu liggen. In een interview met de Komsomolskaja Pravda zegt hij de “indruk te hebben dat hij geen reele invloed” meer kan uitoefenen op de gebeurtenissen en zet hij uiteen hoe hij zich door Gorbatsjovs nieuwe premier Valentin Pavlov “uitgemanipuleerd” voelt.

De legerkrant Krasnaja Zvesda (Rode Ster) illustreert dat op dezelfde dag op haar manier. In een persoonlijk commentaar valt het dagblad zaterdag Boris Jeltsin snoeihard aan. Jeltsin vertegenwoordigt Rusland niet, is de boodschap die wordt gelardeerd met brieven van veteranen uit de 'grote vaderlandse oorlog' 1941-45.

De enigen die onvermoeibaar op de oude lijn van het 'nieuwe denken' door lijken te willen gaan, zijn de politici en diplomaten op het ministerie van buitenlandse zaken. Als ware het een laatste bolwerk, zo presenteren onderminister Belogonov en de departementale woordvoeder Vitali Tsjoerkin zich. Bijna juichend meldden ze zaterdag dat de topconferentie met de Amerikaanse president George Bush volgende maand in Moskou gewoon doorgaat.

De onzekerheid over de afloop stemt de democratische beweging vooralsnog voorzichtig. De mijnwerkers in de Koezbass (Siberie) en Donbass (de oostelijke Oekraine) besluiten daarom vrijdag niet tot een politieke staking over te gaan. Dat zou de Russische communisten alleen maar uitlokken om ook in Rusland met hun 'comite van nationale redding' naar buiten te komen, redeneren zij.

“Geen provocaties”, herhaalt de geluidswagen bij de demonstratie van gisteren herhaalt het op elke straathoek. Daarom ook gaat de betoging niet over het Rode Plein en worden ook het Loebjankaplein (voorheen Dzjerzinskiplein, naar de oprichter van de Tsjeka, een der voorlopers van de KGB) en het Staraja Plozjad, het plein waar het centraal comite van de CPSU is gevestigd, gemeden.

De democratische oppositie weet dat het nu alles of niets wordt. Boris Jeltsin zegt het in een verklaring die namens hem op de demonstratie wordt voorgelezen heel expliciet. De democraten mogen nu in deze “dramatische tijd waarin de dicatuur een realiteit aan het worden is” geen enkele fout meer maken. Want die zou alleen maar “een interventie van het leger kunnen rechtvaardigen”.

    • Hubert Smeets