Laatste fase in drama rondom Eastern Airlines

NEW YORK, 21 JAN. Vorig najaar al zeiden luchtvaartdeskundigen dat Eastern Airlines niet meer te redden viel. De verhoudingen tussen management en werknemers waren zo verziekt dat de vakbonden in maart 1989 een staking organiseerden, niet om meer loon, maar om eigenaar Frank Lorenzo te dwingen de maatschappij te verkopen.

Pas in april 1990 benoemde de faillissementsrechter een curator, Martin Shugrue, maar hij kon Eastern niet meer redden.

Het is altijd moeilijk om achteraf aan te wijzen waaraan een bedrijf kapot is gegaan. Frank Lorenzo, de keiharde manager die een enorme maatschappij bouwde op de basis van een kleine lokale luchtverbinding in Texas, speelde ongetwijfeld een rol. Maar hij had Eastern nooit in handen gekregen als de maatschappij niet zo slecht was geleid. In 1988 werd Eastern, toen nog geleid door voormalig astronaut Frank Borman, verkocht aan Lorenzo.

Eastern, de grootste van de maatschappijen die sinds de deregulering van 1978 over de kop zijn gegaan, werd in 1928 opgericht door Eddie Rickenbacker, een luchtmacht-piloot die in de Eerste Wereldoorlog naam had gemaakt. De maatschappij is altijd een typisch produkt van de Oostkust geweest: New Yorkers kennen Eastern als de maatschappij waarmee je in de winter naar Florida vliegt.

Eastern was in de jaren zestig de “uitvinder” van de pendeldienst tussen New York en Washington (later uitgebreid tot Boston). Passagiers kunnen ieder uur opstappen zonder te reserveren en betaalden tot voor enkele jaren geleden aan boord (nu aan de balie). De “shuttle”, zoals de dienst in Amerika heet, is nog steeds de meest succesvolle en winstgevende dienst in het hele land. Dat valt voor een groot deel te verklaren uit het feit dat vooral zakenmensen gebruik maken van de dienst, en die zeuren niet over een paar tientjes meer of minder.

De veerdienst van Eastern is in mei 1989 overgenomen door Donald Trump, in wat later bleek een van zijn laatste heldendaden te zijn. Trump probeert nu al een half jaar de Shuttle te verkopen omdat hij in geldnood zit. Concurrent Pan Am heeft zijn shuttle ook te koop aangeboden.

De shuttle werd opgezet in de tijden voor de deregulering, toen de overheid nog de tarieven vaststelde. Maar na de deregulering van 1978 bleek het management van Eastern, onder leiding van Borman, niet opgewassen tegen de hevige concurrentie. De maatschappij had het extra ongeluk dat de nieuwe maatschappijen die in de begindagen van deregulering opdoken, juist aan de Oostkust opereerden.

Niemand weet of Lorenzo de staking die in maart 1989 begon, heeft uitgelokt. Na de onderhoudswerkers liepen ook stewardessen en piloten de deur uit, uit solidariteit. Vijf dagen later vroeg Lorenzo surseance van betaling aan.

Eerder had Lorenzo surseance aangevraagd voor Continental Airlines, en de bescherming van de rechtbank gebruikt om de dure vakbondsleden te ontslaan en te vervangen door “vrije” werknemers. Daardoor had hij de loonkosten kunnen drukken.

De opzet van de vakbonden leek te slagen in april 1989 toen zij aankondigden een koper te hebben gevonden in de vorm van Peter Ueberroth, de zakenman die Olympische Spelen van Los Angeles had georganiseerd. Maar de overdracht ketste op het laatste moment af omdat de vakbonden eisten dat Lorenzo onmiddellijk - en niet pas na de verkoop - zou aftreden als manager. Zo diep was het wantrouwen tussen de bonden en Lorenzo.

Daarna was het zo goed als gedaan met de maatschappij. Lorenzo vond nieuwe werknemers zonder vakbondskaarten, maar het wantrouwen was gezaaid. De verhalen over slechte arbeidsverhoudingen en wellicht gebrekkig onderhoud jaagden passagiers weg.

Sinds een jaar is Eastern het middelpunt van een touwtrekkerij tussen de schuldeisers die wilden dat Eastern zou worden geliquideerd voordat al het geld op zou zijn, en de rechtbank, die de maatschappij wilde redden voor de werknemers.

Curator Martin Shugrue kreeg keer op keer toestemming om geld van de maatschappij aan te spreken voor de dagelijkse bedrijfsvoering, tegen de protesten in van de schuldeisers. De laatsten hebben nu gewonnen maar het lijkt een Pyrrhus-overwinning omdat het geld zo goed als op is. De vliegtuigen zijn verouderd, zodat de belangrijkste activa waarschijnlijk zijn de gebouwen en luchtroutes. Maar die zijn waarschijnlijk niet toereikend om de minstens 1, 5 miljard dollar aan schulden sinds maart 1989 te betalen.

Het is niet duidelijk hoeveel van de 18.000 werknemers van Eastern een nieuwe baan zullen kunnen vinden. De routes van Eastern zullen worden overgenomen door andere maatschappijen, maar de hele luchtvaart in de VS kampt met overcapaciteit. Het effect op de toch al miserabele economie van New York - waar veel Eastern-werknemers wonen - zal aanzienlijk zijn. Dit verhaal stond gisteren in onze extra zondageditie.

    • Michiel Bicker Caarten