..de zwarte baretten

TERWIJL DE OGEN van de wereld zijn gericht op de Golf, wordt aan de rand van de Sovjet-Unie stap voor stap een eind gemaakt aan de vrijheden die de Esten, Letten en Litouwers zich de afgelopen jaren hebben bevochten onder Gorbatsjovs paraplu van democratisering, openheid en zelfbeschikking. Het is een militaire staatsgreep in etappes, uitgevoerd door de zwarte baretten van de nieuwe Sovjet-minister van binnenlandse zaken Pugo, zelf een Let, een ex-KGB-chef bovendien. Die zwarte baretten begonnen hun opmars tien dagen geleden in het zuiden, in Litouwen, waar ten koste van veertien doden het televisiestation werd bestormd en waar men sindsdien gespannen wacht op de volgende fase van de 'roll back' van de Baltische democratie, de bestorming van het parlement.

De bonkige verdedigers van het Sovjet-imperium vervolgden hun tocht in de Letse hoofdstad Riga, waar ze vorige week de Letten van hun barricaden verdreven en er, om aan te tonen dat het menens was, een man koelbloedig door het hoofd schoten toen hij niet snel genoeg opzijging. Vannacht bekroonden zij hun werk met een bestorming van het ministerie van binnenlandse zaken: vier doden. Ook hier, net als in Estland, is het wachten op de volgende stap.

HET SCENARIO zit vol deja vu. Net als in 1956, toen van de Suez-crisis gebruik werd gemaakt om Hongarije te bezetten, gebruikt Moskou nu de Golfoorlog om democratisch gekozen regeringen ten val te brengen. Het Westen sputtert tegen en betreurt het, maar heeft geen tijd voor een krachtig antwoord. Nog een deja vu: 1940. Toen werd, ook salamigewijs, een eind gemaakt aan het bestaan van Estland, Letland en Litouwen als onafhankelijke naties. Met chantage en onbeschaamde druk werden die landen gedwongen Sovjet-troepen toe te laten, waarna het verder een koud kunstje was de annexatie te verwezenlijken. En de Balten, wijs geworden door de meesteres van alle leermeesters, de geschiedenis, mogen zich anno 1991 heel wat strijdvaardiger opstellen dan in 1940, de pathetische prikkeldraadbarricaden, de zandzakken, de molotov-cocktails en de strijdliederen rond de kampvuren bij de parlementen van Tallinn, Riga en Vilnius zullen de tanks van de zwarte baretten niet tegenhouden.

Alles wijst erop dat het Baltische scenario, met gebruikmaking van de spanning in de Golf, zorgvuldig is voorbereid, al sinds de herfst, toen de liberale minister van binnenlandse zaken Bakatin het veld moest ruimen voor Pugo. Toen al is men in Moskou op zoek gegaan naar de mysterieuze 'Comites van nationale redding', die nu in de Baltische landen uit de lucht komen vallen om namens Moskou de macht op te eisen, democratie of geen democratie. In hoeverre deze clubjes plaatselijke Quislings in de toekomst een rol kunnen spelen is onduidelijk - ze zijn met al hun aanspraken op de macht nog niet moedig genoeg geweest om zich ten overstaan van de Balten te presenteren - maar hun plotselinge verschijning is geen kwestie van spontaniteit, eerder van langdurige voorbereidingen.

HET OPTREDEN van Moskou zou de komende maanden wel eens ingrijpende gevolgen kunnen hebben op vrijwel elk denkbaar gebied. De overval op de Balten betekent een overval op het 'nieuwe denken' dat Michail Gorbatsjov zelf met zijn perestrojka en zijn glasnost en zijn democratisering heeft geintroduceerd. De overval zal geen halt houden aan de kusten van de Finse Golf, want daarvoor is die democratisering elders in de Sovjet-Unie te ver voortgeschreden. Het lijkt onmogelijk Landsbergis af te zetten en de Georgier Gamsachoerdia of de Armenier Ter-Ovanesian te handhaven.

Moldavie en de Kaukasische republieken, Boris Jeltsin en de vrije media konden wel eens de volgende slachtoffers zijn. Niet voor niets heeft president Gorbatsjov al voorgesteld de persvrijheid aan banden te leggen: de media zijn volgens hem “niet objectief”. Wat objectief in deze context betekent moge blijken uit wat een Sovjet-soldaat in Vilnius volhield, terwijl in het lijkenhuis van de stad de slachtoffers werden geteld: er was toch alleen maar met losse flodders geschoten? ... de zwarte baretten

DE VRAAG BIJ dit alles is in hoeverre de gebeurtenissen in de Baltische landen een scenario vormen dat Gorbatsjov zelf heeft bedacht of in hoeverre Gorbatsjov een gevangene is van conservatieve krachten wier identiteit niet bekend is bij de buitenwereld. Is de keuze van de kleurloze Valentin Pavlov als opvolger van premier Ryzjkov de keuze van Gorbatsjov? Zijn Gorbatsjovs prominente adviseurs als Stanislav Sjatalin, de bedenker van het 500dagenplan voor economische hervormingen, exvice-premier Abalkin en Aleksandr Jakovlev, een van de architecten van de perestrojka, de laan uitgestuurd door Gorbatsjov, of hebben zij, net als eerder Edoeard Sjevardnadze, het hoofd in de schoot gelegd en zijn ze zelf opgestapt?

Geen van de zeven topadviseurs van Gorbatsjov die afgelopen week uit de leiding verdwenen, heeft zich daar toe nu toe over uitgelaten. Maar zelfs als zij op eigen initiatief zijn opgestapt, is duidelijk dat Gorbatsjov hen niet heeft kunnen of willen tegenhouden. Dat is, na Pugo's aantreden en na Sjevardnadzes vertrek, een zeer onheilspellende ontwikkeling. Het is een troost dat gisteren in Moskou honderdduizend mensen de straat op zijn gegaan om protest aan te tekenen tegen de recente ontwikkelingen in Moskou en de Baltische republieken. Maar dat is een schrale troost als de loop van de gebeurtenissen wordt bepaald door de wapenen en door de communistische mentaliteit van law-and-order die de wind in de zeilen heeft. Golf of geen Golf, de echo van Sjevardnadzes hartstochtelijke waarschuwing tegen de naderende dictatuur klinkt dezer dagen oorverdovend.