Zelfs de bakstenen dragen de naam van de heerser

De Iraakse leider Saddam Hussein vergelijkt zichzelf vaak met legendarische heersers van Mesopotamie. Vorsten die in de loop van duizenden jaren hun stempel hebben gedrukt op het altijd weer tot versnippering gedoemde rijk van de Assyriers en de Babyloniers. Wie waren die machthebbers? Wanneer en waarom deden zij van zich spreken? Wat is er in Bagdad nog van hun nalatenschap te zien?

Venus heerste over oorlog en liefde. Zij was een machtige godin. Ook de dageraad en de avondschemering vielen onder haar heerschappij, want in de ochtend vertrokken de manschappen ten strijde en bij zonsondergang wachtte hen de liefde. Het strenge, marmeren hoofd van deze godin is te vinden in het Nationaal Museum van Irak in Bagdad. Eeuwen geleden zijn haar ogen van parelmoer en lapis lazuli verloren gegaan.

Venus, een van de oudste monumentale beeldhouwwerken ter wereld, dateert uit de zogenaamde Urukperiode (3.400 tot 2.900 jaar v. Chr.). Zij is afkomstig uit datzelfde Uruk, een belangrijke zuidelijke stadstaat in Mesopotamie, waarvan de grenzen sterk overeenkomen met het huidige Irak. Het is een gebied met grote geografische en ecologische verschillen; een alluviale rivierdelta in het zuiden, moerassen in het oosten, de Arabische woestijn in het westen en hoogvlaktes in het noorden.

Ooit trokken alleen jagers langs de Eufraat en Tigris. Omdat het klimaat er gunstig was, en omdat er dieren en gewassen te vinden waren, moeten de nomaden besloten hebben zich er permanent te vestigen. Zo ontstond in het 'land tussen de twee rivieren' de eerste stedelijke cultuur.

Uit deze vroege periode bezit het museum in Bagdad achtduizend jaar oude, plastisch vormgegeven beeldjes van de moedergodin, gehakt uit marmer en albast. Het aardewerk uit die tijd is nog overdadig beschilderd met rode en bruine dieren. Het is vooral opgegraven in Tell-as-Sawwan, een van de belangrijkste archeologische gebieden, tachtig kilometer ten noorden van Bagdad.

In de stadstaten, die elk hun eigen god vereerden, verrezen tussen werkplaatsen en woningen blokvormige tempelcomplexen. Deze massieve gebouwen veranderden later in tempeltorens van soms zeven verdiepingen. Het Uruk van Venus met zijn 9, 5 kilometer lange stadsmuur ontwikkelde zich tot het centrum van deze vroege Sumerische beschaving. Nog steeds is niet duidelijk waar de Sumeriers vandaan kwamen. Zij gebruikten als eersten cilinderzegels, versierd met jacht- en offerscenes, om vaatwerk te verzegelen. Belangrijker is de Sumerische introductie van een metriek rekenstelsel en een beeldschrift, de basis van het spijkerschrift.

Het is de Amsterdammer Henri Frankfort geweest die in de jaren dertig, op expeditie voor het Chicago Oriental Institute, vele zogenaamde biddersbeelden heeft ontdekt, eveneens pronkstukken in Bagdad: stenen mannen met gecanneleerde hoofdtooien en gestileerde baarden, geportretteerd in een nederige houding. Deze sculpturen namen in de tempel de plaats in van de gelovige, als die zich elders, bijvoorbeeld op het werk, moest vervoegen. Frankfort mocht de helft van de beelden meenemen naar Chicago.

Spectaculaire vondsten kwamen tevoorschijn uit de koningsgraven van Ur, een andere belangrijke stadstaat. De bloeitijd van Ur ligt omstreeks 2.500 jaar voor Christus. In een enkel graf bleken tachtig dienaren de gifbeker te hebben leeggedronken om samen met de dode vorst verder te kunnen 'reizen'. Behalve geraamtes van ossen, houten wagens en meubels, trof men gouden helmen aan, dolken met heften van lazuursteen, een lier, ingelegd met halfedelstenen en gesierd met gouden leeuwekoppen. De vrouwen in het gevolg waren overdekt met gouden juwelen, zoals mantilla's, zware oorringen en diademen met bloemen. In totaal kwam er meer dan 25 kilo goud tevoorschijn. Om zich in het volgende leven niet te vervelen nam het vorstelijk gezelschap nog een aantal 'ganzeborden' mee, ingelegd met parelmoer en lazuursteen.

Terwijl de Sumeriers in het zuiden, het latere Babylon, de baas waren, bevolkten Semitische stammen het noorden, de bovenloop van de Tigris, waar de Assyrische beschaving tot bloei zou komen. Meer dan vijftien eeuwen is er strijd gevoerd tussen het noorden en het zuiden en tussen kleinere koninkrijken onderling, aan de bovenloop van de Eufraat. Een ruzie over de afmetingen van een akkertje ontaardde in complete veldslagen. Het ging er zeer wreed aan toe, zoals blijkt uit de vele nagelaten reliefs, steles (zuilen) en kleitabletten in het museum van Bagdad. Enkele legendarische vorsten wisten met straffe hand een eenheid te bewerkstelligen in Mesopotamie, maar net zo vaak rukten er vijandige bergvolkeren op om aan een voortvarend bewind een eind te maken.

Uit een van die noordelijke stammen, de Akkadiers, kwam Sargon voort, de eerste vorst die geheel Mesopotamie omstreeks 2.330 v. Chr. aan zich wist te onderwerpen. Saddam Hussein heeft zichzelf al diverse malen met deze Sargon vergeleken, onder wiens centralistisch bewind er een middenklasse van ambtenaren en handelslieden opkwam. De bewoners van Saddams geboortestad Tikrit hingen vorig jaar op de verjaardag van hun leider grote afbeeldingen op waarop te zien was hoe een klein kind in een rieten mandje op het water dreef. De legende wil dat Sargon, evenals Mozes, in een biezenmandje te vondeling werd gelegd. Het liep allemaal goed met hem af. Na meer dan dertig veldslagen strekte Mesopotamie zich uit van de Golf tot de Middellandse Zee. Hoewel er relatief weinig gevonden is uit deze periode - zelfs de hoofdstad van dit rijk is niet getraceerd -, is er wel een ragfijn gemodelleerd bronzen hoofd, vermoedelijk van Sargon zelf, opgegraven, een van de topstukken in de Bagdad-collectie.

Een andere belangrijke vorst en een groot wetgever was Hammurabi (1792-1750 v. Chr.). Hij maakte een einde aan het oud-Assyrische rijk waar de hoofdstad Assur, zoals uit de vele kleitabletten blijkt, zich inmiddels tot een rijk handelscentrum had uitgebreid. Voor het eerst mocht de burger eigen grond bezitten; de pachtovereenkomsten werden keurig in klei gekrast en gedroogd voor de administratie. Vanuit de nieuwe, zuidelijke hoofdstad Babylon kwamen de stadstaten opnieuw onder centraal gezag te staan.

Hammurabi vond zichzelf 'een ideale vorst' die voor recht en gerechtigheid wilde zorgen, zoals hij op de beroemde Codex Hammurabi (nu in het Louvre), een manshoge diorieten stele, in de vorm van wetsbepalingen liet vastleggen. Saddams persoonsverheerlijking gaat zo ver dat hij op posters de erfenis van de Babylonische koning Hammurabi, de wetten, in ontvangst neemt. Hammurabi lijkt op de plakkaten zelfs een beetje op Saddam Hussein, terwijl er geen enkele beeltenis van deze heerser en wetgever bekend is.

Gast

Met de plundering van Babylon in 1594 door de Hettieten en Kassieten braken zowel voor Assyrie als voor Babylonie 'donkere Middeleeuwen' aan. In de daaropvolgende eeuwen wist Assyrie zich uiteindelijk helemaal los te maken van het zuiden, om het in 900 v. Chr. als een militaire grootmacht op te nemen tegen de Meden en Perzen. In deze episode van de Mesopotamische geschiedenis ontstaan de Assyrische steden Nimrud, Niniveh en Chorsabad. Zeventigduizend mensen waren er te gast bij de inwijding van Nimrud als hoofdstad, Niniveh, waar een bibliotheek met 25.000 kleitabletten is opgegraven, telde zo'n 120.000 inwoners, een enorm aantal voor die tijd.

De bekendste kunstwerken uit Irak dateren uit deze late bloeiperiode: de drie meter hoge albasten muurreliefs, waarin de koninklijke jacht- en oorlogstaferen zijn gebeiteld, en de kolossale gevleugelde stieren, die als stenen reliefs de ingang van het Nimrud-paleis bewaakten. Het koninklijk meubilair werd overvloedig versierd met geornamenteerd ivoor.

In 612 v. Chr. werd Niniveh het doelwit van oorlogszuchtige Meden en Babyloniers. Het definitieve einde van het Assyrische rijk was een feit. Maar, opnieuw, machtiger dan ooit tevoren, liet Babylon weer van zich spreken. Dit keer bij monde van Nebukadnezar II, Saddams 'grote voorganger' die tot tweemaal toe Jeruzalem veroverde en verwoestte, die de joden deporteerde, die Egypte en Syrie aan zich onderwierp, en die jarenlang tegen de Perzen vocht.

In Babylon, dat in 689 met de grond was gelijk gemaakt, verrezen nog mooiere tempels en paleizen, met wanden van gebrandschilderde tegels. De stad kreeg dubbele wallen en bastions. Nebukadnezar regeerde 42 jaar lang met straffe hand vanuit de 52 meter lange troonzaal van zijn Babylonische zomerresidentie. Het Pergamon Museum in Berlijn pronkt nu met de gedeeltelijk authentieke Ishtar-poort van het koninklijk paleis, versierd met honderden reliefs van stieren en draken. De hangende tuinen, schuin boven elkaar gebouwde terrassen met bomen, bloemen, planten en kruiden, die via irrigatiesystemen werden bevloeid, dateren eveneens uit dit tijdperk. Nebukadnezar droeg ze op aan zijn favoriete vrouw, een Medische prinses die naar het overdadige groen van haar thuisland verlangde.

Saddam Hussein voelt zich vooral met deze heerser zeer verwant. Miljoenen dollars zijn geinvesteerd in een vereenvoudigde versie van het paleis van Nebukadnezar. Tijdens de oorlog met Iran is onophoudelijk aan dit project gewerkt. Daartoe werden speciale bakstenen gemaakt; in elke tiende steen werd in Arabisch de naam van Saddam gedrukt, precies zoals Nebukadnezar destijds zijn sporen in de kleistenen achterliet. Na de inval in Koeweit zijn de werkzaamheden in Babylon stopgezet. Bij het nieuw aangelegde meer, de kunstmatige berg en bij de vijf restaurants van dit complex zijn nog wel souvenirs te koop; posters en boekjes, waarin het bewind van Nebukadnezar tot in detail staat beschreven. Daarbij ligt het accent op de veroveringen van Jeruzalem en de gevangenneming van de joden die naar Babylon werden weggevoerd.

Het is aan Saddam Hussein, zo wordt de Iraki's voortdurend verteld, om het Babylon van weleer te laten herrijzen. Datzelfde Babylon dat, volgens de Iraakse media, over Syrie, Jordanie, Libanon, Koeweit en Israel heerste. Hoewel het begrip van een grote Arabische natie pas duizend jaar na de dood van Nebukadnezar is ontstaan, wordt diezelfde vorst nu als een pleitbezorger van dit idee gepresenteerd. Zijn portret hangt in Babylon en Bagdad broederlijk naast dat van Saddam Hussein.

“Ik wil de Arabieren aan hun historische verantwoordelijkheden herinneren. De last van de geschiedenis moet hen niet van actie weerhouden, maar hen juist tot daden aanzetten”, dicteerde de huidige Iraakse leider aan zijn biograaf. Deze pagina kwam tot stand m.m.v. Joost Vermeulen