Zutphen vecht voor behoud unieke jeugdgevangenis

ZUTPHEN, 19 jan. - Ze zeggen in Zutphen dat het moeilijker is de daar gevestigde jeugdgevangenis binnen te komen, dan er uit te lopen. Dat leek deze week even bewaarheid te worden. Het afgelopen jaar ontsnapten er 17 gevangenen uit de inrichting, bijna een evenaring van het record van 1985, toen het er 18 waren.

De leden van de Tweede-Kamerfractie van de PvdA die deze week een bezoek brachten aan de gevangenis, moesten zich evenwel legitimeren om binnen te kunnen komen. De deplorabele staat waarin de jeugdgevangenis op dit moment verkeert vormde een van de aandachtspunten van hun bezoek. Het meer dan honderd jaar oude gebouw is de enige gevangenis in Nederland zonder alarmeringssysteem of videocamera's. Er zitten zelfs geen tralies voor de ramen.

“De jongens zagen in vijf minuten hun raampje uit de sponning en weg zijn ze”, zegt adjunct-directeur J. van Schaik. Nieuwbouw is hoognodig, daarvan is iedereen overtuigd. Dat was dan ook niet de voornaamste reden van de recente visite van PvdA-Kamerleden, die eerder hun CDA-collega's al naar Zutphen zagen trekken. Het was vooral de plaats waar de nieuwbouw moet komen, die hun aandacht kreeg. Staatssecretaris van justitie Kosto wil de jeugdgevangenis overplaatsen naar een veel groter, nieuw te bouwen gevangeniscomplex in Vught. In het te renoveren gebouw van de jeugdgevangenis zou dan het Zutphense huis van bewaring onderdak moeten vinden, dat ook in zeer slechte staat verkeert.

Op die voornemens zijn ze in Zutphen fel tegen: het gemeentebestuur, de directie en het personeel van de inrichting, de gedetineerden zelf en de rechterlijke macht in Zutphen, waar een arrondissementsrechtbank staat. Ze willen een gezamenlijke nieuwbouw van huis van bewaring en jeugdgevangenis. Een oplossing die waarschijnlijk zo'n tien miljoen gulden duurder is dan Kosto's voorstel, dat 28 miljoen gulden gaat kosten.

Maar allemaal hebben ze dezelfde keiharde argumenten. Nog de minst belangrijke daarvan is het werkgelegenheidsaspect, zoals Zutphens wethouder M. L. de Pater-van der Meer dat verwoordt: “Er zijn zo'n tachtig mensen direct afhankelijk voor hun werk van de jeugdgevangenis en ongeveer een zelfde aantal indirect. Voor andere gemeenten is dat wellicht niet veel, maar in een kleine gemeente van 30.000 inwoners tikt dat hard aan.”

Het belangrijkste argument is in de gevangenis zelf te aanschouwen: het buitengewoon veelzijdige pakket aan opleidingen, dat aan de gedetineerden wordt aangeboden. Zutphen is niet alleen uniek in Nederland omdat het de enige gevangenis is voor langdurige gestrafte jeugdigen tussen 18 en 24 jaar: het is ook de enige gevangenis waar jongeren (en een aantal ouderen) een vakopleiding kunnen volgen. Zes werkplaatsen zijn er, waar de gedetineerden officieel erkende diploma's kunnen halen als metselaar, schilder, machinebankwerker, monteur, lasser en timmerman. De jeugdgevangenis werkt voor de opleidingen samen met het Centrum voor Vakopleidingen (CVV) en het Centrum voor Beroepsopleidingen en Beroepsorientatie (CBB) in de regio en de stichting Vakopleiding Auto's en Motoren. Van de 96 jongeren die Zutphen kan huisvesten, weet het personeel van de inrichting meer dan 60 procent te motiveren om een opleiding niet alleen te gaan volgen, maar ook af te ronden. “Als ze hier binnenkomen, hebben ze meestal geen enkel werkritme. Het enige dat ze hebben is een negatieve loopbaan achter zich”, zegt hoofd opleidingen J. Gibcus. “Als ze weggaan hebben ze een diploma en durven ze in ieder geval te solliciteren. Dan kan het nog weer mislukken natuurlijk, maar ze hebben zelfvertrouwen en zelfrespect gekregen dat je ze nooit meer afneemt.”

Onderzoek naar de maatschappelijke loopbaan van uit Zutphen ontslagenen is justitie te kostbaar. Gibcus: “Maar het is zeker dat ze beter terecht komen dan wanneer ze hier niet geweest waren.”

Grote vraag is natuurlijk of dat pakket niet ook in Vught kan worden aangeboden. Iedereen in Zutphen is ervan overtuigd dat dat niet kan. De verplaatsing van Zutphen zou een heel regionaal netwerk kapot maken. Directeur J. de Graaf: “Zoiets opbouwen gaat niet van vandaag op morgen. Dit heeft ons ook jaren gekost. De contacten met de opleidingsinstituten en instellingen, de opbouw van de werkplaatsen. Breek je dat hier af, dan duurt het jaren om dat elders weer op te bouwen. Al die tijd zijn de gedetineerden daar de dupe van. En dit is toch echt de laatste mogelijkheid voor ze om aan 'het wereldje' te ontsnappen.”

De Graaf noemt overplaatsing van Zutphen derhalve 'groot kapitaalverlies'. Ervaringen in de gevangenissen en Hoogeveen en Sittard hebben geleerd dat je zo'n netwerk niet zomaar ergens anders opbouwt, stelt hij.

Het zijn zoals gezegd, niet alleen de 'officiele instanties' die het voornemen van Kosto betreuren. Ook de gedetineerden hebben zich al duchtig geroerd in brieven en verzoekschriften naar Den Haag. Een van hen, Patrick: “Het is gewoon zonde als je dit wat hier opgebouwd is, weggooit. Dat krijg je elders nooit een, twee, drie van de grond. Veel van de begeleiders zijn de veertig al dik gepasseerd. Die verhuizen nooit mee. Al die ervaring gaat verloren. In Vught moet alles ook grootschaliger. Juist het feit dat we hier maar met zo weinig zijn, werkt goed.”

Patrick moet nog acht maanden zitten. Hij heeft al enkele diploma's in het garagevak gehaald ( “Echte, waar niet opstaat dat je dat in de gevangenis hebt gedaan” ). Hij wil de rest van zijn tijd nog benutten om er meer te halen. Daarna gaat hij weer in Brabant naar de streekschool. “Ze leren je hier nog iets. Het zijn niet helemaal verloren jaren”, zegt hij. Mocht iemand twijfelen aan hoe de gedetineerden over Zutphen denken, zegt hoofd opleidingen Gibcus even later, dan is Patrick een goed voorbeeld. “Hij heeft het zelf niet verteld, maar hij zat ergens anders en mocht daar al gebruik maken van een uitgebreide verlofregeling. Die kennen wij hier niet. Maar toch heeft hij gekozen voor Zutphen.”

De Tweede Kamer zal zich op 8 maart over de kwestie buigen. Het CDA heeft zich al voor handhaving van 'Zutphen' uitgesproken, de PvdA'ers hielden zich gisteren nog op de vlakte.