Saddam heeft religie voor zijn doel gebruikt

Het fundamentalisme is de uiting van de frustraties van de islamitische wereld. Dat is de centrale stelling van Urbain Vermeulen, hoogleraar arabistiek aan de katholieke universiteit van Leuven. Wanneer er iets niet goed gaat met de Arabische zaak in de wereld dan komt dat vaak vooral doordat de werkelijkheid niet wordt geinterpreteerd zoals ze is, maar zoals ze zou moeten zijn.

Die discrepantie veroorzaakt frustratie, die nog zal worden versterkt als Irak de oorlog tegen de internationale coalitie om Koeweit verliest. Dat zal waarschijnlijk betekenen dat het secularistische nationalisme dat in de Arabische wereld vooral wordt vertegenwoordigd door een land als Egypte, in de toekomst in toenemende mate zal worden vervangen door een fundamentalistisch islamitisch gemeenschapsgevoel. “Ik ben geen profeet”, zegt prof. Vermeulen. Maar hij spreekt met de bevlogenheid en gedrevenheid die een profeet niet zou misstaan.

Irak kan naar Belgisch model worden omgevormd

In uw visie is Saddam Hussein de afgelopen vijf maanden uitgegroeid tot de Grote Imam, de verpersoonlijking van de profeet op aarde. Staat u, na de gebeurtenissen van deze week daar nog steeds achter en is er sprake van een echte Jihad, een Heilige oorlog?

Arabieren geloven veel in idealen en de islam is eigenlijk een ideaal. Men wil graag dat de dingen verlopen zoals men wil hebben dat ze verlopen, wat niet altijd in overeenstemming is met de werkelijkheid. Ik denk dat dat een algemene houding is, een visie op de wereld, die waarschijnlijk niet alleen eigen is aan de Arabieren, maar misschien ook aan traditionele joden. Men hoort niet graag dingen die niet goed zijn. Ik ken bijvoorbeeld iemand in Egypte en als ik daar aankom zegt hij altijd 'Racontez-moi des choses agreables'. Dus ik moet hem aangename dingen vertellen. Als ik bijvoorbeeld zeg 'Ja, maar mijn vrouw heeft een ongelukje gehad', dan zegt hij 'Nee, dat moet je niet zeggen'. Als ik zeg 'Mijn dochter heeft uitstekende cijfers gehaald aan de universiteit', dan is hij gelukkig. En het is pas na enige tijd dat hij zegt 'Ja, maar je hebt gezegd dat je vrouw een ongelukje heeft gehad, hoe zat dat nu eigenlijk? Maar in het begin gaat dat niet. Ik heb de indruk dat Arabieren en misschien in uitgebreide zin moslims, de zaken zo'n beetje naar hun hand willen zetten en als ze zeggen dat het goed is, dat het dan ook goed is. Wat betekent dat ze eigenlijk de realiteit zoals die is niet kunnen analyseren. Ze kunnen dus denk ik, ik bedoel dat verre van denigrerend, de dingen liever niet zien zoals ze zijn, maar zoals ze zouden behoren te zijn en zoals ze graag hebben dat ze zouden zijn. En ik denk dat dat hier in deze kwestie ook het geval is, maar dan wel met tragische gevolgen. Want ik hoor dat Saddam gezegd heeft 'En we zullen de Amerikanen een lesje leren'. Nu, dat is toch totaal buiten de werkelijkheid? Hij kan die Amerikanen geen lesje leren. Iedereen heeft een ogenblik gedacht dat de militaire kracht van Irak zo groot was dat zelfs Tel Aviv zich op een bepaald moment in gevaar gevoeld heeft. Maar als ik hoor met wat voor een gemak dat overwicht in het Iraakse luchtruim in een mum van tijd door de Amerikanen is veroverd, dan is dat toch grootspraak. En als je dan zegt 'We gaan de Amerikanen een lesje leren' dan is dat eigenlijk wishful thinking, dan is dat zijn wensen voor werkelijkheid nemen, maar zonder enige grond. En zo hebben de Arabieren al vaker de zaken in de recente politiek verkeerd ingeschat. En dat is eigenlijk hun drama.

De analyses van de laatste tijd over de wederzijdse troepensterkte moeten Saddam Hussein toch bekend zijn geweest. Hoe komt het nu dat hij toch niet op het laatste moment concessies heeft gedaan, zoals hij indertijd tegenover Iran wel heeft gedaan?

De man zit gevangen in een cirkelredenering. Op een bepaald moment kan hij tegenover zichzelf niet toegeven dat hij in een mindere positie terechtgekomen is. Daar komt bij: de Iraniers waren uiteindelijk toch nog moslims. De Amerikanen, die toch lange tijd zijn grote vriend waren, want ze steunden hem tegen Khomeiny, zijn van bondgenoten tot ongelovigen geworden, tegen wie zelfs de Jihad moest worden gevoerd. Een rechtgeaard moslim spreekt alleen in termen van godsdienst, zelfs al gelooft hij zelf niets.

Saddam Hussein staat zelf ook niet als een erg gelovig moslim bekend.

Nee, Saddam Hussein is een vertegenwoordiger van de seculiere Ba'ath-partij die de islam weliswaar beschouwt als een deel van de Arabische erfenis, maar het is een wereldlijke, modernistische stroming waarin de godsdienst in feite een mindere rol speelt. Saddam Hussein heeft van de islam nooit wakker gelegen. Maar ik denk dat hij, om bepaalde politieke ideeen te verkopen, een beroep moest doen op termen die uit de godsdienst komen. En dat hij daarom die oorlog, hoewel hij daartoe volgens mij niet gemachtigd was, heeft uitgeroepen tot een Jihad, een heilige oorlog. Hij heeft de godsdienst voor zijn doeleinden gebruikt, maar dat is in grote delen van de islamitische wereld goed ontvangen. Tot in het verre Java wordt gezegd dat Saddam Hussein weliswaar gehandeld heeft tegen de islam door een islamitisch broederland Koeweit te annexeren, maar dat men toch zijn zonden moet vergeven omdat hij uiteindelijk strijd voert tegen ongelovigen die postgevat hebben in het gebied waar de profeet geboren is, geleefd heeft, gestorven en begraven is. En dat is een probleem waar niet alleen de Arabieren, maar ook de islamieten in het algemeen moeite mee hebben, dat daar ongelovigen een deel bezetten van het Arabisch schiereiland, het heilige. En wat het ergste van alles is, nog wel op verzoek van de dienaar van de beide heilige plaatsen. Ik denk dat het gezag van koning Fahd een zware deuk gekregen heeft onder de gelovigen. Hij is toch ook de garantie voor het goede verloop van de bedevaart!

Stel, de oorlog eindigt in een debacle voor Saddam Hussein, Koeweit wordt zelfstandig... ... wat nog niet direct wil zeggen dat de emir terugkomt, maar dat is een andere zaak... ... en de Amerikanen en andere ongelovigen trekken zich terug uit Saoedi-Arabie. ... maar dat is niet zeker, want Bush heeft gezegd dat er toch een legermacht van de VS gestationeerd moet blijven ter bescherming van de oliebronnen. Dus het heeft niet alleen iets te maken met Koeweit en met Saddam Hussein. Het heeft in de eerste plaats iets te maken met de olie. Dat blijft onverteerbaar voor de islamieten. Hoe lang zullen die Amerikanen op het grondgebied van de profeet blijven? De olie zien zij als een weldaad die hun door God is geschonken. Niet dat de Arabieren menen dat die door de 'ongelovigen' wordt geroofd, want ze hebben er ook de opbrengsten van. De westerlingen stellen zich als het ware ten dienste van de Arabieren om dat te ontginnen. Ik hoorde dat er in Saoedi-Arabie dertienhonderd technici zijn die zorgen voor de exploitatie en het in gang houden van de olie-installaties in het land. Zonder die technici zou die olie niet uit de grond borrelen. Ze hebben de westerlingen op dat gebied dus nodig. Maar dat zijn dan wel werknemers. Ze komen daar niet in een positie van imperialisten, van mensen die hun bevelen kunnen geven. Ze komen daar als ondergeschikten, als mensen die bezoldigd worden voor het werk dat ze doen ten voordele van de oliemaatschappij. Maar nu zijn ze daar gekomen, niet als ondergeschikten, maar als lieden die beweren dat zij de strijd gaan aanbinden tegen degenen die de belangen van het Westen schaden. Ze zijn dus gekomen als potentiele en effectieve vijanden.

Saoedi-Arabie wordt dus gezien als handlanger van die imperialisten?

Dat vind ik eigenlijk een beetje tragisch voor de gehele islamitische wereld, niet alleen voor de Arabische. Dat de dienaar, de bewaarder van de twee heilige plaatsen, de garant van de bedevaart, die toch gehouden wordt een van de belangrijke personen te zijn van de islam, dat juist die man aan de ongelovigen gevraagd heeft zich in te zetten voor de belangen van het koninkrijk. Ik kan mij eerlijk gezegd voorstellen dat een doorsnee moslem die eigenlijk een arme drommel is - kijk eens naar de dorpen in Egypte, naar Marokko, naar het Turkse platteland - dat die islamitische drommel zegt 'Is het met de islam zover gekomen dat wij om hem te verdedigen nu een beroep moeten doen op de ongelovigen in het gebied van de profeet? ' Wat eigenlijk dubbel erg is, want in feite is het hele schiereiland 'haram' verklaard, als het ware een heiligdom van de islam. Dat moet een gewone moslim zeer zwaar vallen. En dat moet ook het gezag van koning Fahd en de stabiliteit van zijn meer dan vijfduizend prinsen tellende familie niet ten goede komen. En dat voor een dynastie die uit 1923 dateert. Dat zijn nouveaux riches, nieuwe rijken, die zelfs geen enkele verwantschap hebben met de profeet, zoals koning Hussein van Jordanie en koning Hassan van Marokko wel hebben.

Saddam zegt 'We zullen overwinnen als God het wil'. Maar je krijgt de indruk dat God dat niet zo erg graag wil. Wat betekent dat voor de gelovige moslim dat God dat kennelijk niet wil?

Je moet je een beetje op het standpunt stellen van de Kruisvaarders in de 12de, 13de eeuw. Velen uit Europa vertrokken naar het Heilige Land met de leuze 'Dieu le veut'. In 1291 zijn de laatste Kruisvaarders, de Johanniters, de hospitaalridders, uit Acco verdreven. Ze zijn de zee ingeworpen. En ze zijn naar Rhodos gegaan en daarna zijn ze terechtgekomen in Malta. Maar uiteindelijk moeten zij toch ook met datzelfde probleem gestaan hebben. God moet het op een bepaald moment met hen ook niet zo goed voorgehad hebben. Dus ik kan me voorstellen dat de moslims nu in dezelfde problemen zitten als de Kruisvaarders in 1291. Maar wees gerust, ik denk dat ze daar theologisch een oplossing voor vinden.

Daar kunt u waarschijnlijk wel een passus uit de Koran voor vinden?

Nee, eigenlijk niet. De profeet heeft wel van 622 tot januari 630 de strijd gevoerd tegen ongelovigen in Mekka. En het is hem eigenlijk ook niet altijd voor de wind gegaan, alhoewel hij uiteindelijk Mekka heeft kunnen veroveren. Sinds er geen openbaring meer is moeten bepaalde zaken door de rechts- en godgeleerden geinterpreteerd worden en ik denk dat gezegd zal worden: 'Als we wat meer in overeenstemming zouden leven met de shar'ia, de wet van God, indien we ons wat meer zouden onderwerpen aan zijn wil, indien we wat meer zouden luisteren naar de boodschap van de Profeet, dan zouden we misschien meer succes hebben.' Want in de islam wordt ook gezegd: er is geen succes, tenzij door God. En het centrale motto dat overal in het Alhambra in Granada staat is ook 'La ghaliba illa llah', er is geen overwinnaar, tenzij God. Men kan altijd zijn zorgen en zijn kommer op God werpen.

Maar betekent dat niet dat je de hele islamitische wereld dan opzadelt met een soort schuldgevoel?

Ik zou het geen schuldgevoel noemen, eerder een frustratie. Dus het is mogelijk dat bij de frustraties - en ik bedoel dat in geen enkel opzicht denigrerend - maar bij het minderwaardigheidscomplex dat velen in de islam hebben, dit er nog eens bijgevoegd wordt. En het is heel goed mogelijk dat dit het fundamentalisme de hoogte in jaagt. Want eigenlijk is het fundamentalisme de uiting van een frustratie.

Hoe ziet u de positie van Saddam Hussein als hij wordt gedwongen tot het opgeven van Koeweit? Zou Irak dan uiteenvallen?

Ik kan me niet voorstellen dat wanneer Saddam op militair gebied de nederlaag lijdt dat geen gevolgen zou hebben voor zijn politieke positie. Ik vermoed dat het de bedoeling is geweest van de Amerikaanse aanval om Saddam van de macht te verdrijven. Dat kan tot gevolg hebben dat de kaart van Irak opnieuw wordt getekend. En dan zou wel eens het uur van de Koerden kunnen aanbreken als ze over voldoende internationale steun zouden beschikken. Want het noordelijke gedeelte van Irak is Koerdistan en dat grenst aan andere streken die samen het Koerdistan uit de geschiedenis vormden. Dan heb je de tegenstelling tussen shi'ieten en sunnieten. Men vergete ook niet dat een groot deel, vijftig tot zestig procent, van de bevolking van Koeweit bestaat uit shi'ieten. Niet alleen autochtone, maar ook uit Iran overgekomen shi'ieten die dus geen Arabieren, maar Iraniers zijn. Ik weet dat er een theorie is die zegt dat Israel aanstuurt op autonome bewegingen in de Israel omringende Arabische landen. Om die uiteen te laten vallen volgens het principe 'divide et impera'. En een staat die daarvoor in aanmerking komt is Irak, dat zonder probleem omgevormd zou kunnen worden tot een staat met drie gemeenschappen. En ik denk daarbij aan het Belgische model. (met stemverheffing) Wij hebben op dat gebied aan de wereld iets te leren! Als we iets te leren hebben is het dat! Hoe wij onze zaken hier uiteindelijk hebben opgelost, met twee gemeenschappen en nog een tweetalig gebied, wat zeg ik, een tweetalig gewest Brussel. Dat kan toch ook in Irak, maar het is wel in strijd met de algemene opvattingen van de islam die aansturen op unitarisme, de eenheid van het bevel, de eenheid van de natie, de eenheid van de gemeenschap. Maar ik denk dat men in de islamitische wereld ook uiteindelijk toch eens naar buiten zal moeten kijken, naar de frisse lucht.

Tot dusver heeft de hele islamitische wereld nog geen federalistisch model opgeleverd en alle fusies van landen zijn weer ontbonden.

Ja maar het heeft in Belgie ook meer dan anderhalve eeuw geduurd. Dus we moeten de Arabieren ook nog een beetje respijt geven. God is met diegenen die geduld oefenen, staat is de Koran. Maar als men zou beginnen met het hertekenen van dat hele gebied waar Koerden wonen dan voorzie ik decennia van burgeroorlog en chaos.

Volgens veel analyses is de Palestijnse zaak helemaal niet gediend met de houding van Saddam Hussein.

Ik denk dat de annexatie van Koeweit alleen maar een financiele en economische aangelegenheid was. Dat er daarna een religieus tintje aan is gegeven, en dat Saddam Hussein uiteindelijk, om zijn politiek te verdedigen, een beroep gedaan heeft op datgene wat al de verdeelde Arabieren kan verenigen, namelijk de Palestijnse kwestie. Met de hele problematiek heeft Palestina niets te maken. Het is er bij betrokken en in een vlaag van emotionaliteit, van sentimentaliteit - het heilige Jeruzalem, het land van Palestina - is het ter sprake gebracht om te zeggen: 'kijk eens voor wat voor edele zaak ik me nu eigenlijk inzet'.

Dat was de reden voor Saddam om de Jihad uit te roepen en de gehele islamitische wereld voor zijn zaak te winnen. Men mag niet vergeten dat de Sjeikh al-Azhar, de rector van de Azar-universiteit, en de mufti van de republiek beiden in een officiele verklaring de annexatie van Koeweit door Saddam hebben veroordeeld. En dat zijn toch twee grote belangrijke religieuze autoriteiten. Daarnaast hebben we ook allemaal gezien hoe tientallen ulama en gods- en rechtsgeleerden in een of andere hal in Bagdad, onder het roepen van Allah Akbar, Saddam hebben toegejuicht. Dat wijst alleen maar op het feit dat de islamitische wereld inderdaad verscheurd is. We weten dat de islam verdeeld is, we weten dat in de islam een zekere vorm van pluralisme en tolerantie bestaat, maar het is maar naarmate zich bepaalde politieke onderwerpen voordoen dat die verscheurdheid en die onderlinge strijd tussen diverse fracties binnen de islamitische wereld duidelijk naar voren komen. En ik denk dat dat hier ook in de nabije toekomst het geval zal zijn alhoewel men in de buitenwereld de indruk zal krijgen dat er, onder de leuze Allah Akbar, een grote eenheid onder de 'gelovigen' is. Maar ik denk dat dat een zeer fragiele eenheid is die slechts bestaat over bepaalde, duidelijk afgebakende politieke onderwerpen, waarvan het probleem Palestina wellicht het belangrijkste is.

Hoe zal de positie van de Palestijnen zijn na een overwinning van de Amerikaans-Arabische coalitie?

Dat ligt aan de politiek die Israel zal volgen, aan de desnoods ongecontroleerde reacties van de jeugdigen van de Intifadah, maar ik denk dat als Saddam door de knieen gaat, wat militair zeker het geval is, en politiek meer dan waarschijnlijk, dat dan de Palestijnen, of althans een deel van de Palestijnen die hun hoop op Saddam hadden gesteld, dat die nog eens een frustratie op de vorige zullen opstapelen, en ik vermoed dat dat hen tot grotere agressiviteit aanzet.

Of dat de gematigder Palestijnen een sterkere positie krijgen?

Laat het ons hopen, maar we zien toch dat de Hamas, de fundamentalistische stroming binnen de Palestijnse verzetsbeweging, onder de jongere generatie toch veel aanhangers heeft. En dat, als mijn inlichtingen uit de regio juist zijn, het secularistisch nationalisme vervangen wordt door een fundamentalistisch islamitisch gemeenschapsgevoel.

    • Frits Schaling
    • Irak kan naar Belgisch model worden omgevormd