'Doorgeschoten' subsidies centraal bij tussenbalans

DEN HAAG, 19 jan. - Ruim veertien maanden na het eerste regeerakkoord is het kabinet Lubbers-Kok begonnen met het 'tweede'- regeerakkoord: de tussenbalans. Maar erg opgeschoten met de bezuinigingsoperatie van ongeveer 17 miljard gulden is het kabinet deze week niet. Tijdens zijn wekelijks persconferentie zei premier Lubbers (CDA) gisteren dat door de Golfoorlog “je hoofd er niet naar staat”. Ongeveer een half etmaal voor de aanval op Irak bespraken de leden van het kabinet Defensie. De ministers Ter Beek (PvdA) en Van den Broek (CDA) maakten duidelijk dat een bezuiniging van 700 miljoen gulden op de defensie-uitgaven voor hen het maximum is. Minister van financien Kok (PvdA) wil het dubbele (1.400 miljoen gulden) bezuinigen. Het is een van de vele dossiers waar nog een beslissing over moet worden genomen. De afgelopen twee weken ging het om “verkenning en de inventaristaie”, aldus een ingewijde.

De politieke prelude op de tussenbalans was een 'kerst-notitie' van minister Kok waarin hij de ombuigingsproblematiek nog op 14 miljard gulden schat; het kabinet zou voor een bedrag van tien miljard gulden moeten bezuinigen, de rest zou uit extra belasting- en-of premie-inkomsten moeten komen. Met andere woorden een verhoging van de collectieve lastendruk. De CDA'ers De Vries (sociale zaken en werkgelenheid) en Andriessen (economische zaken) vonden dit niet de “koninklijke route”. 'Een verhoging van de collectieve lastendruk tast de concurrentiepositie van Nederland aan', 'en het vertaalt zich in loonsverhogingen' aldus het duo. De tegenzet van Kok was om de lastenverzwaring te laten schieten en dan voor 17 miljard te bezuinigen.

Ook andere ministers mengden zich met een notitie in het spel: Dales (PvdA, binnenlandse zaken) en Andriessen. Dales wil het aantal rijksambtenaren met twee procent verminderen; een bezuiniging van 150 miljoen gulden dit jaar. In totaal streeft zij naar een besparing in de collectieve sector van ongeveer twee miljard gulden aan personeelskosten. Dales geeft ook De Vries en partijgenote Ter Veld een steek onder water. Volgens haar “is aanmerkelijke stroomlijning van de bureaucratisch organen in deze sfeer (sociale zekerheid: red) gewenst”. Ook minister Andriessen bemoeide zich met zijn collega's. Hij wil in deze kabinetsperiode het aantal rijksambtenaren met tien procent verminderen. Daarvan is ambtelijk Den Haag geschrokken. “Dan moeten we echt reorganiseren”, zegt een hoge ambtenaar.

Minister Kok voert het gevecht in de ministerraad op basis van een vernietigende ambtelijke analyse van de subsidiestroom. De rijksuitgaven worden zonder pardon doorgemeten op effectiviteit, doelmatigheid en actualiteit. Waaraan en aan wie wordt het geld eigenlijk besteed en was dat wel de bedoeling, is de centrale vraag. Meestal blijkt het doel achterhaald, komt het geld volgens Financien inmiddels bij de verkeerden terecht en vallen de resultaten tegen.

Politiek moet de analyse nog in de raad worden getoetst, maar, zo waarschuwde Kok zijn collega's bij de aanbieding, “de kracht van de redenering vormt de ruggegraat van de nota”. Kok heeft 25 subsidie-regelingen geselecteerd die samen goed zijn voor 28 miljard gulden: 80 procent van het totale bedrag dat het rijk aan subsidies uitgeeft. Het gaat om rijksuitgaven aan volkshuisvesting, openbaar vervoer, landbouw, cultuur, technologie, bedrijfssteun, sociale dienstverlening, studiefinanciering en energiebesparing. Het rapport is harder dan wat de Rekenkamer en de Ombudsman samen ooit aan kritiek naar buiten brachten.

Over de innovatieprogramma's en regioprogramma's van Andriessen en de landbouwsubsidies van Bukman (CDA), vraagt Kok zich af waarom de overheid zich er eigenlijk mee bezig houdt. De subsidies voor het vormingswerk en de podiumkunsten van d'Ancona (PvdA) zijn ooit begonnen met bedoelingen die allang niet meer gelden. De overheid geeft ook subsidies zonder dat ooit is vastgelegd met welke bedoeling dat precies gebeurd. Als dat wel is omschreven, komt het voor dat die doelstellingen niet worden gehaald - het plan om werknemers uit sociale werkplaatsen te laten doorstromen naar de gewone arbeidsmarkt wordt nauwelijks gerealiseerd. Volgens Financien zijn er ook regelingen die te ver zijn doorgeschoten. Over de gefinancierde rechtshulp wordt misprijzend opgemerkt dat die heeft geleid tot een hele nieuwe beroepsgroep: de sociale advocatuur.

Ook zijn er diverse subsidiestromen waarvan niet goed meetbaar is of er resultaten mee worden behaald: de jeugdhulpverlening, de reclassering en het vormingswerk. De subsidie voor de podiumkunsten bereikt niet de groepen waar die ooit voor was bestemd. Het geld komt terecht in de vier grote steden en bij de hogere inkomensgroepen. Het zou beter zijn als er meer met jongerenpaspoorten, of zogenoemde 'minima-passen' als de Amsterdamse stadspas wordt gewerkt, dan met subsidies aan gezelschappen. Zo kan de “consumentensouvereiniteit” worden hersteld en de rol van de “paternalistische overheid” teruggedrongen. Nederland heeft namelijk wel erg veel topgezelschappen.

Bij Heerma (volkshuisvesting) komt van de 7, 2 miljard gulden aan objectsubsidies 2, 5 miljard terecht bij die inkomensgroepen die het eigenlijk niet zo nodig hebben. De overheid is in de loop der jaren ook te veel gaan werken met subsidies, vermoedelijk om het publiek op een vriendelijke manier te winnen voor het beleid, en te weinig met heffingen. Zo subsidieert Bukman mestopslag en Andriessen energiebesparing. Waarom geen heffingen op mestproduktie en energieverspilling?

Eigenlijk heeft Nederland last van subsidieverslaving, menen de ambtenaren van Kok. Te weinig doet de overheid een beroep op het vermogen van het publiek om eigen bijdragen te betalen. Bij de podiumkunsten, de aanpassing van huizen voor gehandicapten, de jeugdhulpverlening, de studiebeurzen is niet overtuigend aangetoond “dat de grens van wat in redelijkheid kan worden gevraagd al is bereikt.” Bij de Landinrichtingsdienst, de bejaardenoorden, het vormingswerk en de podiumkunsten - er wordt onvoldoende bedrijfsmatig gewerkt. Gemeenten worden te weinig gedwongen om subsidies efficient te besteden. In de ministerraad doen de vakministers dezer dagen de grootste moeite het verhaal van Kok te weerleggen - eind volgende week wordt er besloten. Als de Golf het tenminste toelaat.