Het bevel kwam uit Moskou

Er kan eigenlijk nauwelijks twijfel bestaan over het antwoord op de vraag wie verantwoordelijk was en is voor het militaire ingrijpen en de doden in Vilnius, de hoofdstad van Litouwen. Daarvoor draagt de president immers als opperbevelhebber van de Sovjet-strijdkrachten op zijn minst genomen de passieve verantwoordelijkheid. Alles wijst er echter op dat hij ook actief opdracht heeft gegeven voor de militaire acties die tot de bloedige gebeurtenissen in Litouwen hebben geleid.

Er is een beangstigende overeenkomst tussen de gebeurtenissen in Vilnius en die in Tbilisi, de hoofdstad van Georgie, bijna twee jaar geleden. Ook daar een bloedige overval van militairen op vreedzame demonstranten en ook toen een Gorbatsjov die er pas na afloop van op de hoogte zou zijn gesteld.

Het is in de Sovjet-verhoudingen echter ondenkbaar dat een lokale legercommandant zelfstandig opdracht zou kunnen geven tot een zo ingrijpende actie als het bezetten van een televisiestation - laat staan tot het gebruik van wapens daarbij. De discipline van het Sovjetleger is daarvoor nog altijd te groot, niet alleen door de sterke centralistische traditie, maar ook door de nog altijd aanwezige politieke commissarissen, die naast de bevelhebber op alle niveaus de verantwoordelijkheid dragen.

Het bevel moet dus uit Moskou zijn gekomen. Hoewel Gorbatsjovs adviseur, maarschalk Achromejev eerst verklaarde dat er helemaal geen troepen naar Litouwen waren gestuurd ( “er waren er genoeg” ), heeft de president zelf later toegegeven dat hij wel degelijk extra parachutisten naar die deelrepubliek had gedirigeerd. Maar wie gaf het bevel te schieten? Hoewel een recent presidentieel decreet de plaatselijke commandant de bevoegdheid geeft zo nodig ter verdediging zelfstandig van de wapens gebruik te maken, bewijst de zorgvuldige voorbereiding, ook psychologisch door het officiele persagentschap Tass, dat hier niet van een plaatselijk optreden sprake kan zijn geweest.

Het bevel moet dus in eerste instantie van minister van defensie Jasov afkomstig zijn geweest, al ontkent ook deze. Zou hij een dergelijk bevel, waarvan de consequenties toch volstrekt duidelijk moeten zijn geweest, hebben gegeven zonder de instemming van de politieke leiding, d.w.z. de president?

Uit lange gesprekken die verleden jaar in mijn bijzijn met minister Jasov zijn gevoerd, heb ik het beeld overgehouden van een conservatief generaal, die echter volstrekt trouw is aan zijn hoogste chef, die hem, over de hoofden van verscheidene anderen, in zijn huidige functie heeft benoemd. Niet alleen verwierp hij in die gesprekken met zoveel woorden elk zelfstandig optreden van militairen tegen de politieke leiding in, hij leek er ook volstrekt de man niet naar.

Charade

De conclusie kan dan ook helaas geen andere zijn dan dat Gorbatsjov zelf troepen naar Litouwen heeft gedirigeerd en zelf opdracht heeft gegeven de macht te grijpen, zonodig gewapenderhand. Dit betekent het einde van een lange periode waarin Gorbatsjov heeft getracht de Baltische deelrepublieken door overtreding en overtuiging binnen de Unie te houden op een manier die voor Moskou aanvaardbaar zou zijn. In dat laatste zat hem de kneep.

De Moskouse centralisten moesten niet alleen letten op de Baltische republieken, maar op alle deelstaten die eigen soevereiniteit claimen, bovenal de Oekraine. Daarom hebben zij gemeend te moeten vasthouden aan een zodanig economisch en politiek dirigisme dat van de zelfstandigheid van de Baltische staten niets zou zijn overgebleven. Toen deze daaraan niet goedschiks wilden meewerken moest het kwaadschiks.

Blijft nog de vraag waarom Moskou die charade van onwetendheid heeft opgevoerd. Ook daarop lijkt het antwoord niet moeilijk. Na Tbilisi heeft het westen aan Gorbatsjov voor wat betreft zijn onwetendheid 'the benefit of the doubt' gegeven. Moskou is zich zeer wel bewust van de miljarden aan westelijke hulp die nu in de waagschaal worden gesteld. Zal het westen gezien de noodzaak Gorbatsjovs steun in de Golfcrisis behouden, hem opnieuw het voordeel van de twijfel gunnen?

    • P. Buwalda