Een Shakespeare vol bliksemsnelle rolwisselingen

Voorstelling: Measure for Measure, van Shakespeare, door Maatschappij Discordia. Regie: Jan Joris Lamers; spelers: Titus Muizelaar, Frieda Pittoors, Annet Kouwenhoven, Viviane de Muynck e.a. Gezien: 16-1 Toneelschuur, Haarlem. Nog te zien aldaar: 18 en 19-1; Amsterdam: 26 t-m 28-2 en 1-3.

Measure for Measure behoort niet tot het beste dat Shakespeare heeft geschreven. Alles wijst erop dat hij het stuk snel heeft afgeraffeld. Veel blijft duister en onverklaard, zo is al in het begin van dit als komedie omschreven stuk niet duidelijk waarom Vincentio, de hertog van Wenen, plotseling aankondigt dat hij het land voor enige tijd verlaat, waarbij hij stadhouder Angelo aanwijst als zijn plaatsvervanger. Het lijkt erop dat het hem te doen is zichzelf een alibi te verschaffen om zich er in cognito van op de hoogte te stellen hoe het land onder andermans leiding wordt bestuurd. Immers, de hertog vertrekt niet zoals hij heeft gezegd, maar blijft vermomd als monnik in Wenen.

Al evenmin zorgvuldig uitgewerkt zijn de personages: Shakespeare heeft zich weinig gelegen laten liggen aan een psychologische karaktertekening. De hertog komt het minst uit de verf, hij is een saai en stijf heerschap. Zijn plaatsvervanger Angelo is een interessantere figuur, iemand die zich afficheert als een strenge moralist maar au fond een zedelijk bedorven inborst heeft: hij schrikt er niet voor terug ontucht te plegen, een vergrijp waarvoor hij anderen die zich daaraan schuldig hebben gemaakt met heilige verontwaardiging laat opknopen.

De sterkste persoonlijkheid is Isabella, een non in opleiding die ongewild de zinnen van de perverse Angelo in vuur en vlam zet. Het onevenwichtige van het stuk schuilt in scenes als die waarin Angelo merkt dat de aantrekkelijkheid van Isabella hem in verwarring brengt en hij niet langer wil leven volgens de zelf opgelegde morele maatstaven. Het innerlijke conflict dat zich dan afspeelt blijft ondermaats en slecht uitgewerkt.

Onder leiding van Jan Joris Lamers en aan de hand van de vertaling die Hans Andreus in 1964 maakte, probeert Maatschappij Discordia meer helderheid te krijgen in deze conflicten en in de drijfveren van de personages. Een van de motto's die ze hun zoektocht hebben meegegeven luidt: 'Hij spande er zich boven alles voor in om zichzelf te leren kennen'.

Titus Muizelaar en Frieda Pittoors spelen de rollen van bijna alle minnaars: Muizelaar is nu eens hertog Vincentio, dan weer Angelo of Claudio, de broer van Isabella; Pittoors treedt op als Isabella en als twee andere vrouwen. Ze delen bovendien de rol van de schurkachtige en hypocriete Lucio. Lamers heeft zichzelf twee kleine rolletjes toebedeeld die hij, weggedrukt tegen de zijwand, opleest uit het script dat op zijn schoot ligt.

De voorstelling begint in Discordia-stijl: Lamers legt uit wat ze gaan spelen ( “het stuk gaat over passie” ), hij vertelt dat teksten van Erasmus zijn gebruikt en dat de voorwerpen op de vloer - een ladder, twee koffers met knotten wol, een doos met blokjes en nog het een en ander - een 'emblematische betekenis' hebben. De rollen worden verdeeld; Matthias de Koning zit achterin aan tafel, op zijn 'oude plaats' zoals een paar jaar geleden in Ritter, Dene, Voss van Bernhard, om daar door het omslaan van de bladzijden de tijd aan te geven.

Op het eerste gehoor spreken de acteurs de tekst met minimale intonatie uit, dat dwingt tot oplettendheid om niet al onmiddellijk de draad van het verhaal te verliezen. Toch gaat er iets dwingends uit van deze praattoon, sommige woorden en zinnen krijgen er een onverwachte nadruk door; vooral Titus Muizelaar heeft een goed gevoel voor timing.

Het merkwaardige van deze voorstelling is de voortdurende en bliksemsnelle wisseling van rollen: Muizelaar en Pittoors, die hierin het grootste aandeel hebben, verrichten deze heksentoer geruisloos en perfect. Wie de tekst niet voor zich heeft weet nooit meteen zeker uit wiens naam ze spreken, soms is het een ander dan je denkt, waaruit blijkt dat hun leugens en huichelarij inwisselbaar zijn. In de laatste scenes van het vijfde bedrijf zitten ze naast elkaar, hun gezichten raken elkaar net niet terwijl de zinnen heen en weer flitsen. Ze trachten elkaar van heel nabij te doorgronden, maar ook nu staat er een muur van woorden en onwaarachtigheid tussen hen in.

Maatschappij Discordia laat met deze opvoering van Measure for Measure zien hoe scherp en analytisch ze te werk kunnen gaan en hoe indrukwekkend een voorstelling kan worden waarin vormgeving en actie zijn weggelaten ten gunste van het gesproken woord.