Verdun of de Blitz: er is geen keuze meer

NEW YORK - Aan iedere oorlog gaat blijkbaar een stadium vooraf waarin de automaten het van het kritisch bewustzijn hebben overgenomen. Hoe dat als inleiding tot de Eerste Wereldoorlog is verlopen, heeft Barbara Tuchman prachtig beschreven in haar The Guns of August. Het voorspel tot de Tweede Wereldoorlog is rijk aan redelijkheid van de kant der geallieerden - appeasement is eigenlijk een overmaat aan redelijkheid, of de redelijkheid tot in het kortzichtige doorgezet - maar alle pogingen om Hitler duidelijk te maken dat er grenzen waren, bleken vergeefs tegenover de immuniteit van zijn grootheidswaan.

De Koude Oorlog, in menig opzicht de Derde Wereldoorlog, werd beheerst door twee automatismen: dat van de onoplosbaar geachte ideologische tegenstelling en de spiraal van de bewapeningswedloop. Maar de daaruit voortkomende druk op de twee supermachten heeft er nooit toe geleid dat ze hun laatste reserve aan redelijkheid verbruikten. Uit onlangs gepubliceerde correspondentie tussen Chroesjtsjov en Castro is duidelijk geworden dat Fidel ten tijde van de rakettencrisis zijn kritische vermogens kwijt was geraakt. Chroesjtsjov bleef bij de spelregels van de geweldloze krachtmeting zoals zijn voorgangers en degenen die na hem zijn gekomen hebben gedaan. De Koude Oorlog had, bij alle verkwisting en waandenkbeelden een limiet. De twee bondgenootschappen hebben het nooit tot een directe confrontatie met de wapens laten komen. Na verloop van tijd zijn zelfs garanties ingebouwd om dat te voorkomen: de topconferenties en de rode telefoons die de leiders meteen konden grijpen als er iets catastrofaal verkeerd dreigde te gaan.

Wereldoorlog

Is de oorlog die morgen of volgende week zal uitbreken de Vierde Wereldoorlog? Saddam wil het doen geloven, maar het is alleen in zoverre waar dat bijna de grootst mogelijke meerderheid van 'de wereld' zich althans formeel tegen hem heeft gekeerd. Het is niet zo, wat hij ook verkondigt, dat hier per heilige oorlog de strijd tussen de islam en het Westen zal worden uitgevochten. Het zou goed zijn als het Westen van die propaganda niet het slachtoffer wordt. Iedere neiging om een moslim per definitie als een Saddamist te beschouwen moet worden bestreden want leidt weldra tot informele volksgerichten.

Het wordt geen wereldoorlog in de betekenis die we aan dat woord hechten maar het wordt wel de grootste oorlog sinds de Tweede. Na mei 1945 hebben geen legers van honderdduizenden tegenover elkaar gestaan. Het wordt ook de triomf van de kortzichtigheid. Naar alle maatstaven van onze politieke, betrekkelijke beschaving gemeten, is Saddam een schurk en iedereen heeft dat al jaren kunnen weten. Toch zullen de Amerikanen worden bestreden met onder meer wapens en vliegtuigen waarvan de onderdelen of het geheel uit Frankrijk en Engeland komen. Zijn gas is met Westduitse hulp gemaakt. Rapporten van Amnesty International en The Middle East Watch bevatten een opsomming van alle wreedheden en onderdrukkingen. Iedereen had het kunnen weten, heeft het geweten maar er zijn nooit consequenties uit getrokken. De bewapening van Irak doet denken aan het gedrag van de 'wapenkoningen' in de jaren dertig, Sir Basel Zaharoff die aan Griekenland en Turkije beide onderzeeboten verkocht. Death pays Dividend is de titel van een boek dat tussen de twee wereldoorlogen opgang maakte.

De komende oorlog is een ouderwetse oorlog. Het automatisme dat aan het geweld vooraf gaat, is al maanden geleden begonnen met het besluit van president Bush om de Amerikaanse strijdkrachten te verdubbelen. Het is voortgezet op het ogenblik dat de Veiligheidsraad het ultimatum aannam. Een reusachtige strijdmacht maal een ultimatum kan, 'tenzij er een wonder gebeurt', alleen oorlog als uitkomst hebben. De wonderdoener zou in dit geval Saddam zelf moeten zijn. Dat is hij niet; hij heeft op die reputatie nooit prijs gesteld. Hij is een pokeraar. Zoals Hitler heeft hij buitenlandse politiek en diplomatie vervangen door vernedering van zijn tegenstanders met bluf.

Met de bluf was het eigenlijk al afgelopen toen maanden geleden het automatisme in werking trad. Dit laatste betekende ook dat de blokkadepolitiek was opgegeven. Dit is tot vrijwel iedereen te laat doorgedrongen. De Amerikaanse oppositie is de eerste partij die het heeft begrepen. Pas weken later kwam de Europese Gemeenschap tot dit inzicht. Er was geen doordacht scenario voor een blokkade en toen men begreep dat het juist daaraan mankeerde, was het te laat.

Bombardement

Nu gelden alleen nog de oorlogsscenario's als onderwerp van gesprek. Iedereen verwacht 'het zwaarste bombardement' uit de wereldgeschiedenis. Zulke bombardementen zijn er meer geweest. De verdedigers van Verdun hebben er een doorstaan, kwamen uit de puinhopen tevoorschijn en sloegen de vijand terug. De Duitse oorlogsindustrie heeft er het hoofd aan geboden en intussen meer tanks en vliegtuigen gemaakt dan daarvoor. Op Vietnam zijn meer explosieven terecht gekomen dan op West-Europa tussen 1940 en 1945. Wat de Amerikanen nu zullen proberen, is een Blitzkrieg vanuit de lucht te voeren, de snelle oplossing te forceren die 'de meeste levens spaart'.

Verdun of de Blitz: er valt niet eens meer te kiezen; het is geen keuze maar het lot waarvan we over een paar weken zullen weten hoe het is uitgevallen.

Na alle oorlogen begint men aan het beantwoorden van de vraag, wiens schuld het is. Die van Saddam, natuurlijk, daar is voor ons geen twijfel over mogelijk. Maar wie heeft hem zo ver laten komen? Uit de Tweede Wereldoorlog hebben we het begrip 'collectieve schuld' overgehouden. Die collectieve schuld wordt gedragen door allen die hem hebben bewapend: de Fransen, de Engelsen, de Duitsers en de Russen, en naar men zegt, ook Nederlanders. Ik betwijfel of ze ter verantwoording zullen worden geroepen; nee, ik weet wel zeker dat het niet gebeurt.

    • H. J. A. Hofland