Gorbatsjov kiest voor “recht en orde”

MOSKOU, 16 jan. - President Michail Gorbatsjov van de Sovjet-Unie heeft zijn keuze gemaakt. Hij heeft zich, terwille van “recht en orde”, verbonden met de gewapende macht. Het behoud van het rijk dat aan alle kanten dreigt af te kalven is nu zijn eerste prioriteit. 'Links' is zijn voornaamste tegenstander geworden en Gorbatsjov vraagt zich zelfs publiekelijk af of Boris Jeltsin wel goed bij zijn hoofd is.

Maar zeker van zijn zaak lijkt hij niet. Gorbatsjov is nerveus in zijn stem en ongecontroleerd in zijn motoriek. En dat terwijl er op de achtergrond op grote schaal politiek gechicaneerd wordt.

Het journaal dat de centrale Sovjet-televisie gisteravond uitzond, was bijna te veel van het goede. Maar liefst een uur werd er uitgemeten voor de verschillende aanvallen op de Russische leider Boris Jeltsin en de Baltische republieken in het parlement. Pas na 74 minuten was eindelijk het buitenland aan bod: beelden van vredesdemonstraties in het Westen en een militaire parade in Bagdad.

Het optreden van Gorbatsjov gisteren in de Opperste Sovjet kwam onverwacht. Maandag had hij zijn visie op de gebeurtenissen in Vilnius afgelopen weekeinde al gegeven. Gistermorgen had hij zijn voordracht van Aleksandr Bessmertnich, de opvolger van Edoeard Sjevardnadze als nieuwe minister van buitenlandse zaken, nog verdedigd. Niettemin kwam hij 's middags terug voor een rede van twintig minuten die neerkwam op een frontale aanval op Jeltsin, Litouwen en ook Letland, de Baltische republiek onder leiding van de ex-communist Anatolis Gorbunovs, een man die altijd werd gezien als een politieke leerling van de president.

Een “dialoog bleef nodig”, zei Gorbatsjov. Maar daarna kwam er slechts agressie uit zijn mond. Tegen de “linkse pers” bijvoorbeeld die zwijgt over de “dicatuur in de Baltische landen”. Progressieve media zoals de Komsomolskaja Pravda, de grootste krant van het land, en Moskovskije Komsomoletsj tonen zich de laatste dagen inderdaad bijna onvoorwaardelijk solidair met de drie kleine republieken.

Een belangrijk doelwit was Jeltsin, die afgelopen dagen heeft geprobeerd om de crisis in de Baltische landen en het Kremlin te benutten voor een tegenoffensief. Het pleidooi dat de president van Rusland maandag had gehouden voor een eigen Russisch leger en zijn oproep aan de Russische “soldaten, sergeanten en officieren” in de Baltische landen om geen “ontwettige bevelen” op te volgen, was volgens Gorbatsjov een “weloverwogen provocatie” en een “grove schending van de grondwet van de Sovjet-Unie”. Een vorm van kritiek die, als de president zichzelf serieus neemt en anderen hem, straks dwingt tot een verdergaande confrontatie met Jeltsin.

Zijn aanvallen op de Letse top waren zo mogelijk nog onheilspellender. Gorbatsjov verweet de Baltische leiders dat ze zich buiten de orde hebben geplaatst door niet deel te nemen aan het werk van de Federatieraad, het orgaan dat de president wil verheffen tot een serieus machtsorgaan maar dat zondagmorgen al in zijn hemd stond toen het leger in Vilnius ingreep nadat de raad nog geen tien uur eerder de eerste interventie van vrijdag had afgekeurd. “De Letse kameraden moeten begrijpen dat ze hun politiek moeten veranderen, dat ze concessies moeten doen”, dreigde Gorbatsjov aan het adres van Gorbunovs op de dag dat het parlement van Letland al haar eerste kniebuiging (het intrekken van een verordening aan alle lokale autoriteiten om de garnizoens van het leger af te sluiten van gas, water en licht) had volbracht. “Dagelijks krijg ik telegrammen van kolchozen, sovchozen en arbeiderscollectieven die me vragen om via 'presidentieel bestuur' de macht in handen te nemen, “ aldus Gorbatsjov. Het partijorgaan Pravda drukte er vandaag, voor het eerst, een paar op zijn voorpagina af.

De perikelen die zich gisteren daarna in het parlement afspeelde, complementeerden het beeld. Kolonel Nikolaj Petroesjenko, een van de leiders van de Sojoez-fractie in de volksvertegenwoordiging die vorig maand met ongekend succes naar het aftreden van Sjevardnadze heeft toegewerkt, deed er vanuit de bankjes nog een paar schepjes bovenop. Voorzitter Rafik Nisjanov van de Raad van Nationaliteiten, een van de twee kamers van het parlement, omarmde vervolgens bijna de 'comite's van nationale redding' die in Litouwen en Letland zijn opgestaan en daar naar eigen zeggen de macht al hebben (Vilnius) dan wel opeisen (Riga).

Alsof het na Gorbatsjov en Nisjanov nog niet genoeg was, werd er tot slot met handopsteken ook nog een “oproep” aangenomen van de 'arbeidersfractie' in de Opperste Sovjet waarin alle werkers werden opgeroepen aan het werk te blijven en vooral niet in “politieke staking” te gaan. Een oproep tot zo'n staking is uitgevaardigd door de beweging 'Democratisch Rusland', een belangrijke basis voor Jeltsin.

De lont zit in het kruitvat. Ze is alleen nog niet aangestoken. Maar de 'comite's van nationale redding' blijven bezig.

    • Hubert Smeets