Vilnius was de fout waarop Jeltsin wachtte

Het begin van het einde is begonnen: president Michail Gorbatsjov van de Sovjet-Unie vecht nu voor zijn politieke leven. Maar sinds zondagmorgen moet hij dat doen zonder reele macht: de controle over het leger is hij kwijt. Zo ook zijn politieke appel. En wat kan een politicus in het centrum zonder deze twee wapens?

Verslagen, bijna wanhopig in zijn papieren bladerend en microfoons omstotend probeerde hij gistermiddag in zijn eigen trouwe Opperste Sovjet nog een positie in het midden van het krachtenveld te vinden. Parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov, zijn trouwe maat, moest hem daarbij zelfs souffleren. Maar de kern van zijn boodschap kon hij niet verhullen: de president weet niet meer wat er gebeurt en heeft daarover ook nog eens geen mening.

Gorbatsjov leek wel een vijgeblad. In radicaal-democratische kring stond de conclusie sinds afgelopen weekeinde dan ook onomstotelijk vast: het masker is af. “Gorbatsjov is geen democraat en is het nooit geweest. Dat was de illusie van het Westen. Jullie Gorbatsjov was niet onze Gorbatsjov”, kan in vele variaties worden gehoord. Vanaf het moment dat hij zijn maatschappelijke steun zag afkalven, is hij daarom teruggekeerd in de moederschoot van de partij. En die heeft hem nu tot haar gijzelaar gemaakt. Want het is de communistische partij van de Sovjet-Unie die vanuit Moskou de Comite's van Nationale Redding in de Baltische republieken regisseert, het zijn de communisten die de orders aan het leger uitdelen, kortom, het is de nomenklatoera die de communicatiekanalen nog altijd beheerst en daarvan nu gebruik maakt om haar belangen veilig te stellen.

En ontken het maar eens. Enerzijds gaf Gorbatsjov zichzelf gisteren bloot door te onthullen dat hij zaterdag van niets wist en pas zondagmorgen op de hoogte werd gesteld van het bloedbad in Vilnius. Maar anderzijds dekte hij onmiddellijk het leger door de aanval te openen op president Landsbergis van Litouwen. Het rechtvaardigt in ieder geval niet de conclusie dat hij nog altijd met een been in het democratische kamp staat.

TOETSSTEEN

De gebeurtenissen van de afgelopen dagen zouden ook tot een iets andere, zij het wat klassieke Kremlinologische analyse kunnen nopen. Namelijk dat er momenteel een vlijmscherpe machtsstrijd woedt in het centrum en dat niemand die vooralsnog heeft gewonnen. Dat gevecht is begonnen in Vilnius. Dat moest de toetssteen worden, de eerste test voor de pogingen de nationalistische bolwerken te kunnen opruimen. Gebruikmakend van de onpopulaire prijsverhogingen die het parlement in de drie Baltische landen had afgekondigd, zagen de communisten hun kans schoon om de weg naar de massa terug te vinden. In zekere zin bediende de Litouwse president Vytautas Landsbergis hen op hun wenken door zich politiek te verschansen en zijn premier Kazimiera Prunskiene en haar plaatsvervanger Algirdas Brazauskas (twee ex-partijleden die alleen al om die reden werden gewantrouwd) intussen te lozen. Toen ze eind vorige week met een Comite van Nationale Redding op de proppen kwamen dat compromisloos de macht opeiste, werd het alles-of-niets.

De redactie van de centrale televisie had de kaarten toen al geschud. De berichtgeving via de officiele massamedia was geheel gericht op de legitimiteit van dit comite. Maar (het klinkt cynisch) de finale greep naar de macht in Litouwen mislukte zondagmorgen. De parachutisten waren over de lijken van de nationalisten slechts in staat het omroepkwartier van Vilnius te veroveren. Het parlementsgebouw was een brug te ver. Het werd een slepende kwestie. De republiek moest verder van gebouw tot gebouw worden heroverd.

Vanaf dat moment dook de vraag op welke rol Moskou speelde en speelt. Terwijl de tanks in Vilnius in actie kwamen, sliep Gorbatsjov maar hij verdedigde het leger toen hij wakker was. Minister van binnenlandse zaken Boris Pugo en minister van defensie maarschalk Dimitri Jazov zeiden gisteren ongeveer hetzelfde. Het waarheidsgehalte van hun mededelingen kan in twijfel worden getrokken. Jazov etaleerde in ieder geval geen enkele schaamte over het feit dat zijn eigen manschappen een actie hadden ondernomen waartoe hij geen bevel had gegeven. Maar stel dat Jazov de waarheid sprak en dat zijn ondergeschikten werkelijk op eigen houtje opereerden, dan bleef hij in het openbaar wel opmerkelijk laconiek onder deze insubordinatie en heeft hij zich er bij neergelegd dat zijn leger een tijdbom is.

In het geval van Pugo was een vraagteken op zijn plaats omdat zijn onderminister, generaal Boris Gromov (de voormalige commandant van de Sovjettroepen in Afghanistan), vorige maand zelf poolshoogte was gaan nemen in Letland waar zijn nu gestationeerde troepen voor een groot deel veteranen uit die oorlog zijn. Sinds gisteren opereert er in Riga ook een Comite van Nationale Redding dat, net als in Litouwen, met ultimata en 'politieke stakingen' niets minder eist dan de totale capitulatie van de huidige regering van Gorbatsjovs oude adept Anatoli Gorbunovs. Die probeerde gisteren met alle macht de druk van de ketel te halen door onderhandelingen te beginnen met de communisten over een coalitie.

GEEN COMPROMIS

Maar de vraag of de partij wel geneigd is tot enige vorm van compromis werd 's avonds al beantwoord. Nee! En ze wordt daarin gesteund door generaal Fjodor Koezmin, de commandant van de strijdkrachten in de Baltische landen, die gisteren rood van drift herstel van de Sovjet-orde eiste. Over de parlementaire mededelingen van Gorbatsjov zou uiteraard hetzelfde kunnen worden gezegd. Maar doet dat er nog toe? Loog hij, dan dringt de conclusie zich op dat hij nu toch echt voor het conservatief-militaire kamp heeft gekozen. Was het waar, dan zei hij daarmee tevens dat hij als staatshoofd op dit cruciale moment kennelijk doelbewust buiten de communicatie is gehouden. En dat is voor elke regerende politicus het ergste dat hem kan overkomen.

Zijn 24 uur volgehouden zwijgen duidde er bovendien op dat hij de eerste dag geen positie wist te kiezen en dus, voordat hij de tijd rijp achtte voor een eerste voorzichtige publieke keuze, wilde afwachten hoe de verhoudingen zich zouden uitkristalliseren. Het karakter van de uitzendingen van het televisiejournaal getuigden gisteren ook van die onzekerheid. De frontale aanval op de Baltische regeringen werd niet gestaakt, integendeel, maar er kwam in de berichtgeving ook een poging tot medemenselijkheid bovendrijven.

De enigen in Moskou die de eerste dag na de gebeurtenissen in Vilnius wel openlijk kritiek durfden te leveren, waren de democraten rondom de Russische president Boris Jeltsin. Vilnius was de fout van Gorbatsjov waarop Jeltsin wachtte. De Russische leider vloog zondagavond onmiddellijk naar Tallinn, de hoofdstad van Estland, om er een lijn te trekken met de nationalistische Baltische regeringen. Gistermorgen riep hij de Russische militairen in de drie 'onafhankelijke' staten ook nog eens openlijk op tot een vorm van desertie, mochten zij bevelen krijgen die indruisen tegen de constitutie en wetten van Rusland.

Het Russische perspectief is duidelijk. Als de laatste uren van Gorbatsjovs feitelijke machtspositie inderdaad hebben geslagen, dan moeten de radicale democraten nu ter linkerzijde de gelederen sluiten en op het toneel terugkeren dat ze de afgelopen maanden een voor een leken te hebben verlaten. Want alleen zij beschikken over maatschappelijke steun onder de bevolking. En omgekeerd is die aanhang hun enige wapen tegen de echte wapens.

Jeltsin appelleerde daar gistermiddag op een persconferentie ook aan door de Russische journalisten, die hem bijna met een ovatie begroetten, dreigend voor te houden dat de gebeurtenissen in Vilnius deel zijn van een scenario dat tot doel heeft “de democratie een krachtige slag” toe te brengen.

Maar het optreden van Gorbatsjov een paar uur later in het parlement van de Unie wees er niet op dat de zittende president nu verlangend uitziet naar zo'n coalitie met 'links'. Terwijl Jeltsin steun bood aan Landsbergis, zei Gorbatsjov over de Litouwse president dat spreken met hem zo “onproduktief” is en dat een “dialoog” dus moeilijk zal blijven zolang “zulke mensen in de leiding” zitten. De beschuldiging dat het leger in de Baltische landen aan een staatsgreep bezig is, pareerde hij zelfs met het omgekeerde verwijt. Met de onafhankelijkheidsverklaring van 11 maart vorig jaar zou het Litouwen van Landsbergis een “constitutionele coup” hebben gepleegd tegen de Sovjet-Unie.

SLUIPENDE STAATSGREEP

De fundamentele richtingenstrijd is met de houding die Gorbatsjov gisteren aannam overigens niet definitief gestreden. De tweede toetssteen voor het antwoord op de vraag waar Gorbatsjov en de rest van het Kremlin nu staat, zou wel eens vandaag Riga kunnen zijn In Letland is geen 'onproduktieve' man als Landsbergis aan de macht, maar de lang gewaardeerde ex-communist Anatoli Gorbunovs. Daar heeft het nationalistische Volksfront weliswaar een meerderheid en zijn ook anti-Sovjetwetten aangenomen, maar is de “demagogie” waar Pugo zondagavond van sprak niet 24 uur per dag in de ether. Kortom, in Letland heeft het Kremlin geen alibi en zou Gorbatsjov kunnen tonen dat hij zijn greep op de lijnen weer enigszins heeft hersteld. Zo niet, dan komt de “sluipende staatsgreep”, zoals een Letse journalist het noemt, weer een republiek dichterbij.

In de escalatie en polarisatie die daarbijhoren, staan uiteindelijk twee vormen van politieke macht tegenover elkaar: de macht van het woord of de macht uit de loop van een geweer. In dergelijke verhoudingen pleegt het midden vaak te worden vermorzeld. En in dat centrum heeft Michail Gorbatsjov zich altijd opgehouden.

    • Hubert Smeets