Overtocht naar Indie belicht

Souvenir de voyage, t-m 28-2 in het Tropenmuseum, Linnaeusstraat 2, Amsterdam. Open: dag. 10-17u., za. zo. 12-17u.

“Voor de westerling is 't machtige, grootsche van een aequatoriaal zonnelandschap verbijsterend, bedwelmend. De gloed van het Oosten zet westersche harten in vlammend vuur!” Aldus Bas Veth (1860-1922) in zijn Het leven in Nederlandsch-Indie uit 1900 over de de eerste aanblik van Indie na een bootreis van bijna een maand. Het fragment begeleidt, samen met andere citaten uit reisbeschrijvingen, meer dan honderd foto's uit de periode 1880-1920 van de zeereis uit Nederland naar Indie. De kleine expositie in het Tropenmuseum in Amsterdam is de eerste van een reeks, waarmee het dit jaar jubilerende museum de aandacht wil vestigen op het ruim 400.000 foto's tellende historisch archief van het fotobureau van het Tropenmuseum. Verreweg het grootste deel daarvan bestaat uit foto's uit het voormalige Nederlandsch-Indie. Het is nauwelijks bekend dat dit archief, samen met het nog eens 140.000 foto's en dia's omvattende hedendaagse archief, voor iedereen toegankelijk is.

De expositie heet Souvenir de voyage, naar de tekst die met sierlijke gouden schrijfletters op foto-albums stond gedrukt. De albums werden gevuld met de kiekjes die men aan boord had laten maken of onderweg had uitgezocht bij plaatselijke fotografen. Aan boord van de zeestomers reisde vaak een fotograaf mee. Kennelijk niet altijd met evenveel succes, want in het onvolprezen Daar werd wat groots verricht... schrijft Leonhard Huizinga over een fotograaf aan boord, “die met engelengeduld steeds weer dezelfde onder- of overbelichte misluksels van dezelfde onderwerpen ontwikkelt en afdrukt... ”. Blijkbaar is wat we op de tentoonstelling zien het resultaat van schaarse toevalstreffers, want de kwaliteit van de geexposeerde foto's is goed.

Het groepsportret was natuurlijk een favoriet onderwerp aan boord: de hele familie met bedienden erbij, de mannen met de officieren, de verzamelde passagiers in vermomming voor het steevast te houden gecostumeerde bal en de reizigers aan de reling bij aankomst en vertrek.

Er is een prachtig familieportret dat vooral door zijn compositie opvalt. De licht geklede vrouwen, kinderen en bedienden van de familie staan in het centrum van de foto, omringd door donkerder geklede mannen. Over de hoofden van iedereen kijkt het langste familielid van de achterste rij priemend in de camera. En helemaal voorop, onder een hoefijzervormige reddingsboei, zit de kleinste van de familie.

De reis duurde drie a vier weken en voerde langs Marseille en Genua, Port-Said aan de ingang van het Suez-kanaal, Aden, Colombo en Sumatra. Overal waren uitstapjes mogelijk en de foto's van de belangrijkste bezienswaardigheden kon men kant en klaar kopen bij de plaatselijke fotografen. Toch zijn het niet alleen souvenir-foto's die men hier ziet. De landerig wachtende gidsen voor de ingang van de piramide van Cheops bij voorbeeld, de drie foto's van het in de loop der jaren steeds begroeider rakende Place de Lesseps in Port-Said of het filmische beeld van de kolensjouwers op de loopplank van het bunkerende schip; het zijn deze terloops gemaakte beelden die pas veel later echt van waarde blijken te zijn.

Verrassend zijn ook de stereofoto's, te zien in een tweetal speciale kastjes. Vooral bij de aan dek genomen foto's werkt het stereo-effect verbluffend. Alsof men zelf aan de reling stond, kijkt men hier van grote hoogte neer op de kaden van het Suez-kanaal. Wie dit ziet, snapt waarom een Japanse firma onlangs bekend maakte deze techniek nieuw leven te willen inblazen.

De expositie is aangevuld met een zwijgende film die in 1934 van zo'n zeereis werd gemaakt. Geheel volgens de regelen der kunst, met beelden van het werk in de keuken, de geregisseerde bediening - steeds door Javanen en Madoerezen - in de eetzaal, de spelletjes en de uitstapjes. We hebben ze vele malen gezien, maar het blijven fascinerende beelden uit vervlogen dagen waarvan men er wel eens enkele zou willen meemaken.