In Yvonne ziet ieder zijn eigen onbeduidendheid

Voorstellingen: Yvonne Yvonne, van Witold Gombrowicz, door Theater Teater. Spelers: Lucia Bertrand, Peter van den Begin e.a. Regie: Jappe Claes. Gezien 10-1 Toneelschuur, Haarlem. Yvonne, van Witold Gombrowicz, door Art en . Vertaling: Paul Beers; regie: Guy Joosten; spelers: Paul Hoes, Marieke van Leeuwen e.a. Gezien 12-1 Frascati, Amsterdam. Te zien t-m 26-1 aldaar. Tournee t-m 2-3.

“Ieder misvormt de ander, terwijl hij door hem misvormd wordt, “ schrijft Witold Gombrowicz in het voorwoord van zijn toneelstuk Het Huwelijk. Dat stuk is niet te zien in Nederland, wel gaan er op het ogenblik twee versies van Yvonne, een groteske fabel uit 1935. De geciteerde woorden uit Het Huwelijk zijn evenzeer van toepassing op Yvonne.

Zij is lelijk, de titeldame uit Yvonne. Lelijk en zwijgzaam. De vraag is, en tegelijk het drama, welke eigenschap de mensen in haar omgeving het meest tergt. De absolute afwezigheid van elke charme of de ondoorgrondelijke stilte die ze om zich heen draagt.

Het Vlaamse gezelschap Theater Teater speelt Yvonne naar de letter: we zien een onaantrekkelijke actrice met kniekousen, Oma Duck-schoenen en dikke ronde knieen rondstappen over het toneel. Een prins verlooft zich met haar, niet uit liefde maar uit opstandigheid. Hij verzet zich tegen de ongeschreven natuurwet dat een vrouw mooi moet zijn. Dit lijkt een daad van rechtvaardigheid en poezie. Zo is het niet. Gombrowicz schreef met Yvonne een wreed toneelstuk over, inderdaad, hoe de mensen elkaar misvormen, en al is dat niet opzettelijk, dan eenvoudigweg door iemands aanwezigheid. De ene mens is voor de andere een wolf.

De Vlamingen in de regie van Jappe Claes spelen het stuk gemeen en hard. De prins, de jongeman die de handeling op gang brengt, is terecht een acteur die onbezonnenheid combineert met grimmigheid. Zijn besluit het lelijke eendje te huwen begint als een gril, en ontaardt in een macaber drama: opdat de koninklijke familie de rust hervinde, moet Yvonne gedood worden. Zij is een bedreiging voor de opgedofte schoonheid van de hofdames, voor de weke dichterlijke ziel van de koningin en voor de majesteitelijke superioriteit van de koning. Kortom: waar zij verschijnt, slaat iedereen op tilt. Zij is als een spiegel waarin ieder zijn eigen onbeduidendheid ziet.

Die spiegel hangt bij Theater Teater aan de voorzijde van het decor. Een simpel en trefzeker middel om aan te geven dat Yvonne een voorstelling is waarin de toeschouwer zichzelf zou moeten herkennen.

Art en Pro, het gezelschap van Frans Strijards, staat met Yvonne in de regie van Guy Joosten. Van de niet nader benoemde, zwarte ruimte bij Theater Teater verhuizen we naar een wit geschilderd dakterras met vogelhuisjes. Yvonne is onbereikbaar als een vogel in de lucht. Aan het slot schiet een acteur dan ook een zingend vogeltje dood. Onbezorgde vrijheid is hem een kwelling, nee, sterker nog: alles wat buiten hem om gebeurt en waar hij geen invloed op kan uitoefenen, moet uitgebannen worden. Eerst Yvonne, dan het kwinkelerende beestje.

De acteurs van Art en Pro schmieren dat het een aard heeft. Alles is uitbundige vorm geworden; niks stilering, ingetogenheid enzovoort. Een roezige, luidruchtige speelstijl. Theo Pont als de koning weet precies hoe zijn personage lachwekkend en geloofwaardig te maken. Zijn speelstijl is exemplarisch voor het hele gezelschap. Hoe feestelijk het acteren ook is, er kleeft een nadeel aan deze voorstelling. De rol van de prins mist hardheid. Paul Hoes is eerder een verliefde jongeling dan een verwende majesteit in spe, die met Yvonne een gemene streek uithaalt. Deze interpretatie haalt de angel uit de voorstelling. Alsof we maar tegen de buitenkant bleven aankijken. Meer beestachtigheid en losbandigheid zijn dringend gewenst, dan zou het naakte cynisme van Yvonne mij recht in het hart hebben getroffen.