De kooi van Kok

Deze week beraadslaagt het kabinet dagelijks over de tussenbalans. Amper een jaar na het sluiten van het regeerakkoord staat vast dat de financieel-economische grondslag daarvan volledig door de feitelijke ontwikkelingen is achterhaald. De uitgaven voor rente, die moet worden betaald aan houders van de enorme staatsschuld, vallen bijna vier miljard hoger uit. Doordat de CAO-lonen meer stijgen dan vorig jaar door politici werd verondersteld, is ruim drie miljard extra nodig om de koppeling van de uitkeringen aan de CAO-lonen te financieren.

Het overheidspersoneel en de werkers in de gezondheidszorg willen niet achterblijven bij de collega's in de marktsector. De verbetering van hun arbeidsvoorwaarden vergt eveneens enkele miljarden extra. Het extreem hoge ziekteverzuim en het omvangrijke beroep op de arbeidsongeschiktheidsverzekering stuwen de collectieve uitgaven nog eens ruim een miljard op boven de ramingen uit het najaar van 1989. De rampzalige gevolgen van deze overschrijdingen worden versterkt doordat de opbrengst van de inkomstenbelasting en de winstbelasting voor vennootschappen om tot nu toe onverklaarde redenen ruim vier miljard gulden tegenvalt.

Om uit de budgettaire problemen te komen, dient de regeringsploeg deze week op hoofdlijnen overeenstemming te bereiken over maatregelen die over enkele jaren samen ten minste 14 miljard gulden opleveren. Anders komt het financieringstekort in 1994 niet uit op de eerder afgesproken 3, 25 procent van het nationale inkomen. In feite is dat bedrag te laag. Er zit namelijk een reeks nieuwe tegenvallers in de pipeline, onder andere door de toevloed van asielzoekers en omdat - zonder nadere maatregelen - de premie-afdrachten aan het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds fors omhoog moeten. Vlak voor het weekeinde heeft minister Kok de andere bewindslieden geconfronteerd met een pakket maatregelen ter grootte van 17 miljard gulden. Zo ontstaat een buffer, waardoor niet direct een nieuwe bezuinigingsronde nodig is wanneer al voor de zomer blijkt dat de afspraken bij het overleg over de tussenbalans te min waren.

Het kabinet zal er niet in slagen deze week al de vereiste bezuinigingen te vinden. Zelfs over het bedrag bestaat nog een diepgaand meningsverschil. De PvdA-ministers willen de collectieve lasten met ongeveer vier miljard verhogen. Ook dan is het lastenpeil in 1994 niet hoger dan bij het sluiten van het regeerakkoord is afgesproken: 53, 6 procent van het nationale inkomen. De ambtelijke adviseurs van het kabinet en veel CDA-ministers willen het hele benodigde bedrag vinden door op de collectieve uitgaven te bezuinigen. Zij vrezen dat de door de PvdA gewenste verhoging van belastingen en sociale premies zal leiden tot extra looneisen, omdat de vakbonden de lastenverzwaring zullen willen afwentelen op de werkgevers. Dat kost banen (en meer werkloosheidsuitkeringen) en het maakt de koppeling van de uitkeringen aan de CAO-lonen onbetaalbaar.

Wie zo redeneert, vergeet dat bezuinigingen ook koopkracht kosten. Zo circuleert in Den Haag het plan om de subsidies voor de volkshuisvesting (ruim tien miljard per jaar) geleidelijk af te breken door jaarlijkse huurverhogingen van zeven procent (in plaats van de in het regeerakkoord afgesproken drie procent). Alleen deze ene maatregel kost een gemiddelde werknemer al een half procent koopkracht per jaar. Het is illusiepolitiek om te denken dat huurverhogingen - in tegenstelling tot belastingverhogingen - niet tot aanvullende looneisen leiden. Ook fors snijden in bestaande subsidies, gevolgd door extra looneisen, kost banen en maakt de koppeling op den duur financieel onhoudbaar.

Het kabinet is gevangen in de kooi van Kok waarvan de vuistdikke tralies bestaan uit akelige beleidsspiralen. Lastenverzwaringen en bezuinigingen sporen de vakbondsonderhandelaars aan tot het stellen van hogere looneisen. Deze hebben op hun beurt een verwoestende uitwerking op het budget van de overheid en de sociale fondsen. De afwenteling van lasten en bezuinigingen kan alleen (tijdelijk) worden gestopt door een loonmaatregel. Volgens de Wet op de Loonvorming mag de regering echter alleen in de lonen ingrijpen bij een plotselinge ernstige verstoring van de Nederlandse economie. Parijs is best een mis waard, een looningreep geen escalatie in het Golfgebied. De komende tijd mag het kabinet proberen uit de kooi van Kok te breken.

    • Flip de Kam