Westen veroordeelt actie Sovjet-leger

BRUSSEL-WASHINGTON, 14 jan. - De Verenigde Staten, de Europese Gemeenschap en verscheidene Europese landen hebben gisteren het optreden van het Sovjet-leger in Litouwen veroordeeld en gezegd dat de economische hulp die het westen aan Moskou heeft beloofd, in gevaar kan komen.

De EG verwacht van Moskou een duidelijk antwoord op de vraag wie opdracht heeft gegeven om op ongewapende burgers te schieten. De ministers van buitenlandse zaken van de EG kwamen vanmiddag in spoedzitting bijeen om zowel het optreden van het Rode Leger als de situatie in de Golf te bespreken. Denemarken vindt dat de EG uit protest tegen het ingrijpen in Litouwen de hulp aan de Sovjet-Unie moet opschorten.

Voorzitter Delors en vice-voorzitter Andriessen van de Europese Commissie waarschuwden vanmorgen de Sovjet-ambassadeur bij de EG dat de betrekkingen tussen de Sovjet-Unie en de EG kunnen verslechteren als de problemen in Litouwen niet worden opgelost door onderhandelingen en vreedzame discussie,

Minister Van den Broek van buitenlandse zaken zei “ernstig verontrust” te zijn over de gebeurtenissen in Litouwen. Hij wilde geen uitsluitsel geven over het eventueel opschorten van de hulp aan Moskou, voordat hij daarover vanmorgen in Brussel met zijn EG-collega's had overlegd. Morgenochtend zal de vaste Tweede-Kamercommissie voor buitenlandse zaken in een spoedberaad met de minister bijeenkomen om zich over ditzelfde punt van de hulp aan de Sovjet-Unie te beraden.

De Amerikaanse president Bush noemde het optreden van het Sovjet-leger in Vilnius “zeer verontrustend” en “geheel inconsistent” met de hervormingspolitiek die volgens hem mede de basis vormt voor de “ongekend goede samenwerking” tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. “De gebeurtenissen kunnen niet anders dan onze relatie aantasten”, aldus Bush. Maar hij voegde daaraan toe dat de Sovjet-steun voor de Amerikaanse politiek in de Golf niet is veranderd.

Pag. 4: .

'Top tussen Bush en Gorbatsjov in gevaar'

In antwoord op vragen of Gorbatsjov onder druk van de legertop de controle over de situatie heeft verloren, zei de Amerikaanse president dat hij “bezorgd” was over de “interne aangelegenheden” van de Sovjet-Unie. Bush zei dat zijn land zich nu extra zal inspannen om het proces van vreedzame verandering in de Sovjet-Unie te bevorderen.

Bush kondigde geen maatregelen tegen Moskou aan, maar zijn veiligheidsaviseur Snowcroft en de chef-staf van het Witte Huis Sununu hebben laten doorschemeren dat de gebeurtenissen in de Baltische republiek de topconferentie tussen Bush en Gorbatsjov, die voor volgende maand op de agenda staat, in gevaar kunnen brengen.

De Britse minister van buitenlandse zaken Hurd zei dat het optreden van het Sovjet-leger in Litouwen de Westerse hulp aan Moskou in gevaar kan brengen. “Vanzelfsprekend moet die steun worden herzien als wij en onze partners tot de conclusie komen dat het Sovjet-beleid is veranderd en niet langer gericht is op hervormingen”, verklaarde Hurd gisteren.

Ook de Belgische minister van buitenlandse zaken, Eyskens, zinspeelde er gisteren op dat de EG zich moet beraden op het hulpprogramma voor de Sovjet-Unie. “Wij moeten de Sovjet-Unie duidelijk maken dat onze hulp aan voorwaarden wat betreft de democratisering is gebonden”, zo zei Eyskens.

De EG heeft in december besloten voor 1991 een bedrag van 750 miljoen ECU (1, 7 miljard gulden) ter beschikking te stellen aan voedselhulp, terwijl voor 400 miljoen ECU (920 miljoen gulden) aan technische bijstand in het vooruitzicht werd gesteld.

Frankrijk en Duitsland hebben in een gemeenschappelijke verklaring Gorbatsjov opgeroepen om “overeenkomstig uw verklaring van zaterdag het einde van het gebruik van geweld te bevelen en alle nodige maatregelen te treffen opdat de dialoog met de in vrijheid gekozen vertegenwoordigers van de Baltische volken kan worden hernomen”.

Ondanks “de wending in de Sovjet-politiek”, zoals de secretaris-generaal van de CDU, Volker Ruhe, het noemde, willen de coalitiepartijen in Bonn Gorbatsjovs hervormingspolitiek blijven steunen. Ook de Duitse voedselhulp en het financiele hulpprogramma voor de Sovjet-Unie worden niet stopgezet.

De Zweedse premier Carlsson zei met in een verwijzing naar Gorbatsjovs toezegging van zaterdag dat er geen geweld zou worden gebruikt: “Als president Grobatsjov dit niet vooraf heeft goedgekeurd, moet men zich afvragen of hij niet volledig de controle heeft verloren. Als hij het wel heeft goedgekeurd heeft hij onwaarheid gesproken en getoond dat hij niet op zijn woord kan worden vertrouwd.”

De NAVO heeft gisteren na een ambtelijke spoedzitting haar diepe bezorgdheid herhaald over de situatie in Litouwen. Vandaag komen de permanente vertegenwoordigers van het bondgenootschap bijeen, maar betwijfeld wordt in NAVO-kringen of ook de ministers van buitenlandse zaken nog bijeengeroepen zullen worden, zoals met name Noorwegen wil.

Demonstranten voor de Sovjet-ambassade in Warschau riepen gisteren leuzen als “Gorbatsjov moordenaar” en “Geef je nobelprijs terug”.