Dubbele krachtproef

DE HISTORISCHE parallellen dringen zich op. Hebben de para's in Vilnius voortgezet wat het Chinese volksleger begin juni 1989 was begonnen: restauratie in het teken van frustratie over verloren macht en voorrechten? Dezelfde militaire methode is in ieder geval op indringende wijze zichtbaar gemaakt: door tanks vermorzelde lichamen.

Een ander beeld komt in herinnering: verpletterde mensen in de Georgische hoofdstad Tbilisi toen daar in april 1989 binnenlandse ordetroepen betogers omsingelden en hun letterlijk de hersens insloegen. Achteraf beschuldigden de plaatselijke partijleiding, het Kremlin en de leiding van de betrokken eenheden elkaar verantwoordelijk te zijn geweest voor het bloedbad.

De officiele mededeling vandaag uit Moskou dat er geen bevel was gegeven voor het wrede optreden van de para's in Litouwen versterkt allesbehalve het vertrouwen in de regering van Gorbatsjov. Kon 'Tbilisi' nog worden verklaard uit onervarenheid met het omgaan met een nieuw verschijnsel als oppositie, de centrale overheid heeft bewust de militairen op Litouwen afgestuurd. Wie de honden loslaat, moet niet verbaasd opkijken als het karkas van het konijn aan zijn voeten wordt gelegd.

HET GEWELD van zaterdag op zondag tegen weerloze burgers moet in de hardste termen worden veroordeeld. Er zijn geen verzachtende omstandigheden. De verantwoordelijkheid voor wat er is gebeurd, en mogelijk nog zal gebeuren, ligt uitsluitend bij de Sovjet-leiding en dus in laatste instantie bij Gorbatsjov zelf. Door alle formele macht in de Unie aan zich te trekken heeft de president bij voorbaat iedere uitweg voor zichzelf in een situatie als deze afgesloten. Daarvoor waarschuwde Sjevardnadze in zijn dramatische afscheidsrede als minister van buitenlandse zaken: met al die macht zou de president en partijleider de gevangene worden van de meest reactionaire krachten in het land. De ministeriele voorspelling is helaas bezig volledig uit te komen.

Een dergelijke constatering kan uitsluitend diepe teleurstelling oproepen. Hier raakt de reputatie verloren van een man die terecht het symbool was geworden van het aanbreken van een nieuwe tijd in de tot zijn aantreden in zichzelf gekeerde en door paranoide en xenofobe krachten beheerste Sovjet-samenleving. De problemen van velerlei aard waren waarschijnlijk te groot en het niet geringe politieke talent van Gorbatsjov toch niet toereikend om de koers wezenlijk te verleggen.

TOT EEN zware tegenvaller ontwikkelde zich de vlucht in de vele nationalistische bewegingen van de door glasnost opgeroepen democratische krachten. In plaats van het centrum te blijven bespelen stelden zij zich meer en meer op tegenover dat centrum. In het getrokken vacuum nestelde zich de restauratie en raakte Gorbatsjov van zijn politieke levensader afgesneden. Ook dit verschijnsel werd in Sjevardnadzes rede met droefheid gememoreerd.

De kritiek van Jeltsin, president van de Russische Federatieve Republiek, op het geweld in Vilnius biedt een sprankje hoop. Niet alleen omdat er kennelijk nog ruimte is voor een dergelijk standpunt, maar ook omdat het tot een politicus als Jeltsin misschien doordringt een beslissende fout te hebben gemaakt. Indien het debacle in Litouwen er toe zou leiden dat de nationalistische krachten zich weer in het centrum en niet uitsluitend tegenover het centrum zouden manifesteren, zou nog niet alles behoeven te zijn verloren.

DE LANDEN van het vrije Westen - staande voor een dubbele krachtproef - mogen geen misverstand laten bestaan over hun positie. Onvoorwaardelijke afkeuring behoort de boodschap aan het Kremlin te zijn. Ook in deze kwestie, zoals in de andere crisis die momenteel de wereld teistert, dient in het Westen eensgezindheid voorop te staan. Niets is belangrijker dan dat en het tonen van een eigen Europees gezicht, hoe verleidelijk ook, zou aan dit hogere belang ondergeschikt moeten worden gemaakt. Wat niet hetzelfde is als aan de leiband lopen van wie dan ook; zolang eventuele divergerende krachten na een gezamenlijke afstemming maar kunnen worden onderdrukt.

De vraag is of afkeuring en veroordeling al een stap in materiele zin vereisen, zoals het opschorten van toegezegde hulp bijvoorbeeld. Vast staat dat de onduidelijkheid over de feitelijke verantwoordelijkheid voor het bloedbad in Vilnius niet als verzachtende omstandigheid kan worden aangevoerd. Maar verduidelijking op dit punt is op zijn plaats om het beleid op langere termijn invulling te kunnen geven.

ALS ER nog manoeuvreerruimte in de Sovjet-Unie bestaat - voor Gorbatsjov of voor een andere hervormer - dient deze niet door voorbarigheid van de kant van het Westen te worden ingeperkt. In de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa hebben de deelnemende landen zich aaneengesloten om de rechten van de mens en de ontwikkeling naar een pluriforme samenleving te bevorderen. De CVSE mag bovendien worden beschouwd als het forum waar de gezamenlijke veiligheidsbehoefte tot gelding kan worden gebracht. Het is niet overdreven vast te stellen dat de gebeurtenissen in Vilnius die behoefte binnen en buiten de Sovjet-Unie op de proef stellen. Waarom zou men dan niet de Sovjet-leiding in dit forum uitnodigen om van haar uitleg te verlangen en haar te confronteren met de beloftes die zij nog zo kort geleden in dit opzicht heeft gedaan?