'Broeders Litouwers, jullie zijn bedrogen, vrees niet, ga heen!'; Niemand weet wie de nieuwe leiders in Vinius zijn

MOSKOU, 14 jan. - De harde militaire ingreep heeft de Litouwers verbijsterd. Na het geweld van vrijdagmorgen lijkt de situatie in Vilnius zich zaterdag juist enigszins te 'stabiliseren', zoals het in het Russische jargon heet. Vroeg in de morgen van die zaterdag hebben militaire eenheden nog drie gebouwen in en rondom Vilnius bezet. Ze opereren onder de vlag van minister van binnenlandse zaken Boris Pugo, voormalig Lets KGB-chef en sinds kort opvolger van Gorbatsjovs vertrouweling Vadim Bakatin, het eerste slachtoffer van de huidige ruk naar rechts in de Sovjet-Unie. Maar wie het bevel tot de ingreep heeft gegeven blijft volstrekt onduidelijk.

De halve nacht loeien sirenes in Vilnius. Binnen in het parlement hebben de volksvertegenwoordigers zich verschanst achter barricades van tafels en stoelen, daarin bijgestaan door aanhangers van de nationalistische beweging Sajudis. Sommigen hebben zich bewapend met molotov-cocktails en enkelen zelfs met jachtgeweren. Generaal Oeskoptsjik zegt overdag toe dat er niets wordt ondernomen tegen het parlement. De spanning wijkt enigszins.

Zaterdag is het 'rustig' in Vilnius. Dat wil zeggen: er wordt massaal gedemonstreerd door de nationalistische beweging en overal blijven de afzettingen in tact. Maar de politieke strijd speelt zich die dag af in Moskou. In het 'Witte Huis', de zetel van het parlement en de regering van de Russische Federatie, komt het presidium in spoedzitting bijeen. In een buitengewoon scherpe verklaring veroordeelt de leiding van Rusland het gebruikte geweld en eist de terugtrekking van alle troepen uit Litouwen. “Alleen de wettig gekozen machtsorganen kunnen de belangen van de Baltische landen vertegenwoordigen. Het gebruik van het leger tegen deze legale machten is ongrondwettig”, aldus het Russische presidium. Estland, Letland en Litouwen zullen niet het strijdtoneel worden waarop de “reactionaire krachten” hun “dictatuur in het land” kunnen vestigen, voegt het er in de verklaring aan toe.

Burgeroorlog

Kort daarna komt, even verderop in het Kremlin, de Federatieraad bijeen. Evenals Georgie, waar afgelopen week een halve burgeroorlog is uitgebroken tussen de nationalisten en de op Rusland georienteerde minderheid der Osseten, is Litouwen niet officieel vertegenwoordigd. De Litouwse ambassadeur Egidius Bickauskas zit er als 'waarnemer' bij. Jeltsin houdt in het Kremlin de Russische lijn vast en krijgt alle steun. Bijvoorbeeld van zijn collega uit de Oekraine, Leonid Kravtsjoek, en die uit Kazachstan, Nusultan Nazarbajev, die vorige maand nog door zijn beschermheer Gorbatsjov was gepolst voor het vice-presidentschap.

De Federatieraad neemt geen genoegen met het verslag dat minister Pugo van binnenlandse zaken uitbrengt. Hij maakt gewag van de “ongrondwettige anti-Sovjetacties” in Litouwen en stelt vast dat de regering van Landsbergis geen greep meer heeft op de “toestand”. De raad besluit een eigen onderzoekscommissie naar Vilnius te sturen. De Armeense nationalistische president Ter Petrosjan krijgt de leiding van die commissie en wordt bijgestaan door zijn conservatieve ambtgenoot Nikolaj Dementej uit Wit-Rusland. Zij kunnen niet direct naar Vilnius vliegen, omdat het Russische grondpersoneel van de luchthaven daar nog steeds een 'politieke staking' houdt. Ze vliegen via Minsk en gaan vandaar per auto verder.

Redding

In Litouwen duikt die dag een Comite van Nationale Redding op. Of beter, via het persbureau TASS in Moskou verschijnt dat ten tonele. Het officiele agentschap verspreidt zaterdagmiddag een verklaring van het comite waarin het zich als de enige machtsfactor in Litouwen presenteert. De Litouwse leiding “is niet in staat het normale sociale en economische leven in de republiek te verzekeren. “De Litouwse autoriteiten hebben hun greep op het verloop der gebeurtenissen verloren en proberen nu hun invloed te behouden door bedrog en demagogie” - twee begrippen die 's avonds in het journaal ook in de mond zullen worden genomen door de 'speciale verslaggever' van het televisienieuws.

Niet bekend

Rookgordijn

Met de commissie-Petrosjan op weg van Moskou naar Vilnius en de verbale steun van Jeltsin, gaat de Litouwse hoofdstad gespannen maar niet pessimistisch de nacht in. In Riga, de hoofdstad van het naburige Letland, is men daarentegen somberder. Die hele missie van de Federatieraad is een rookgordijn, concludeert een Letse journalist door de telefoon. “Gorbatsjov zegt het ene, maar doet het andere. We zijn voorbereid op het ergste.”

In Riga rijden de militairen al de hele dag provocerend door de straat. “We zijn getuige van een staatsgreep in fasen. Heb je vanavond het journaal gezien? De weerman zei: de dooi is voorbij, nu komt er een vorstperiode. We moeten weer tussen de regels doorlezen. In feite is de coup al een feit”, aldus de collega van de krant van het Letse Volksfront. Het front is zelf net bijeen geweest om de plannen voor geweldloos verzet en burgerlijke ongehoorzaamheid nader uit te werken.

Om twee uur 's nachts lokale tijd blijken de sombere voorspellingen uit te komen. In een buitenwijk van Vilnius rukken ongeveer twintig tanks, begeleid door vrachtwagens volgeladen met parachutisten, op naar het gebouw van de radio en televisie. Dat de omroep zou worden bezet, werd al sinds vrijdag gevreesd. Voor het gebouw hebben burgers hun Lada's en autobussen bumper aan bumper gezet. Zelf staan ze, met hun Litouwse vlaggen, bij de ingang.

Schieten

De para's uit de vrachtwagens volgen als de barricades zijn geslecht. Schietend banen ze zich een weg naar het omroepgebouw. Binnen gaan ze door met schieten. Volgens het leger zou er ook zijn teruggeschoten, hetgeen bewezen moet worden door het feit dat een militair bij de acties het leven heeft gelaten. Om kwart voor drie is radio-Vilnius voor het laatst die nacht in de lucht. “Het is mogelijk dat ze ons met geweld overwinnen maar niemand kan ons verplichten afstand te doen van de vrijheid en de onafhankelijkheid”, is een der laatste woorden die Landsbergis vanuit het parlementsgebouw in het centrum van de stad spreekt. Via radio-Kaunus, de oude Litouwse hoofdstad ten noordwesten van Vilnius, kan Landsbergis vervolgens niettemin blijven spreken. Om drie uur is het schieten in en rondom het omroepkwartier voorbij.

Op hetzelfde moment verdwijnt de twee dagen eerder benoemde premier Albertas Shimenas op weg naar huis in het niets. De wildste geruchten doen de ronde. Hij zou, samen met zijn vrouw en drie kinderen, zijn gekidnapt, zo weet de dinsdag afgetreden vice-premier Algirdas Brazauskas. Het blijkt de volgende dag niet waar te zijn. Na het middaguur meldt Shimenas zich weer bij het gebouw van de Opperste Sovjet. Hij heeft zijn kinderen in veiligheid willen brengen. Intussen heeft het parlement wel al een nieuwe minister-president, Gediminas Vagnorius, in zijn plaats benoemd.

Doden

Vijf uur in de ochtend. In het parlement wordt het aantal slachtoffers bekend gemaakt: negen doden en 108 gewonden. Het cijfer zou later oplopen tot dertien doden en 145 gewonden. Radio Kaunas verspreidt het bericht. Zelfs TASS, dat eerder spreekt van twee doden, zal er zondagavond niet omheen kunnen en op gezag van minister Pugo van binnenlandse zaken moeten verklaren dat er ten minste tien doden en 130 gewonden zijn gevallen.

Buiten de Opperste Sovjet staan duizenden mensen in afwachting van wat komen gaat. Een half uur later volgt via dat radiostation de zoveelste oproep van Landsbergis, een appel om maandagmorgen om acht uur in algemene staking te gaan. “Elke Litouwer heeft het legitieme recht zich te verdedigen met alle middelen die hem ter beschikking staan”, aldus de Litouwse leider.

Twee uur later neemt het parlement een resolutie aan waarin minister Algirdas Saudargas van buitenlandse zaken, dezer dagen toevallig op bezoek in Polen, de bevoegdheid krijgt een regering in ballingschap te vormen als de regering in Vilnius omver wordt geworpen. Om negen uur zendt Radio Kaunas een dringende oproep uit aan alle Litouwers om naar het plein voor het parlementsgebouw te komen. Tienduizenden geven daaraan gehoor. De hele dag blijven ze bij de Opperste Sovjet, als menselijke barricade.

Op het platteland gaan de vlaggen halfstok. De dienstplichtige dienstweigeraars, om wie het begin vorige week allemaal begonnen is, maken volgens telefonische berichten aanstalten nu echt serieus onder te duiken. Boeren met tractoren begeven zich op weg naar de hoofdstad. Radio Eenheid, het orgaan van de Russische communisten in Litouwen, kondigt aan dat het leger alle automobilisten zal controleren op goederen en identiteitspapieren.

Een dag vol verwarring is begonnen.

Rode Plein

Tegen het eind van de ochtend demonstreren in Moskou een paar duizend mensen op het Rode Plein tegen de machtsgreep in Vilnius. Onder hen de Moskouse loco-burgemeester Sergej Stankevitsj. “Dit is een cruciale test voor onze democratie”, zegt hij. “Er moet een einde komen aan het geweld. Gorbatsjov moet morgen verantwoording afleggen in de Opperste Sovjet. Nu moet duidelijk worden of de militairen op eigen gezag hebben gehandeld of in opdracht van Gorbatsjov zelf.” Als de demonstratie voorbij is, begint de politie het plein langzaam te ontruimen en af te zetten met autobussen.

En dan, om een uur Moskou-tijd, meldt het Comite van Nationale Redding in Litouwen zich weer via de televisie van de Unie. De overval op de radio en televisie in Vilnius is in zijn opdracht geschied, aldus het comite. “De situatie in Litouwen is ernstig verslechterd”, heet het in een verklaring die in een extra journaal-uitzending wordt voorgelezen. “De leiding van de republiek heeft de controle op de situatie in Vilnius en Kaunas verloren. Het is daarom dat het comite de macht heeft moeten overnemen. Militanten van Sajudis hebben de troepen verhinderd het gebouw binnen te gaan. Helaas zijn er slachtoffers gevallen. Het leidt geen twijfel dat de huidige leiding van Litouwen en Sajudis, in het bijzonder Landsbergis, de slachtoffers op hun geweten heeft.” En tot besluit: “De grondwet van de Sovjet-Unie en van de Socialistische Sovjet-republiek Litouwen zullen stap voor stap worden hersteld.”

De proclamatie van het comite, dat volgens een woordvoerder van Landsbergis helemaal niet bestaat maar slechts op papier de orders geeft om de militairen de schijn van legitimiteit te geven, wordt gevolgd door een ultimatum van generaal Oeskoptsjik: om vier uur lokale tijd (drie uur in Nederland en vijf uur in Moskou) moet het plein voor het parlement geheel zijn ontruimd. Zo niet, dan zullen parachutisten zich via het dak een toegang tot het gebouw banen.

Verdragen

In de permanente vertegenwoordiging in Moskou vertelt ambassadeur Bickauskas tezelfdertijd van zijn vergeefse pogingen om Gorbatsjov te bereiken. Even verderop heeft Boris Jeltsin de interventie al veroordeeld. Hij heeft de Russen onder de soldaten opgeroepen naar huis terug te keren en is daarop onverwijld naar Estland gevlogen om de eensgezindheid tussen Rusland en de Balten te onderstrepen en extra politiek gewicht te geven. 's Avonds zal hij in de hoofdstad Tallin bilaterale verdragen tekenen met de drie staten waarin onder andere expliciet is vastgelegd dat hun onderdanen niet mogen optreden in gewapende acties tegen de ander en dat de vier republieken elkaar zullen bijstaan bij een aanval op hun soevereiniteit.

In de Litouwse ambassade komen parlementariers uit verschillende republieken - uit Rusland, de Oekraine, Letland en Armenie - hun solidariteit betuigen. De Russen onder hen willen een spoedzitting van hun eigen parlement. Als het geweld geen halt wordt toegeroepen, moet de Russische Federatie zich onmiddellijk uit de Unie terugtrekken, aldus Sergej Kovaljov, lid van de fractie Democratisch Rusland. Juist dit weekeinde congresseerde deze fractie, die de voornaamste achterban van Jeltsin is. Meteen nadat de gebeurtenissen in Litouwen in Moskou waren doorgedrongen, heeft Democratisch Rusland besloten dat deze stap de enige reactie kan zijn als Gorbatsjov niets doet of kan doen.

De spanning in het Litouwse gezantschap wordt hoger en hoger. Het ultimatum in Vilnius wordt om vier uur met een uur verlengd. Maar ook dan gebeurt er niets. De door de Federatieraad gestuurde commissie-Petrosjan is in onderhandeling met de militaire commandant van Vilnius. Later op de avond zal het resultaat daarvan blijken. Commandant Oeskoptsjik is bereid toe te zeggen dat het leger zondagnacht en maandag niets zal ondernemen tegen het gebouw van de Opperste Sovjet, mits Landsbergis zijn mensen oproept naar huis te gaan. De president doet dat, ook al haalt het niet alles uit. Een groep aanhangers van Sajudis blijft bij het gebouw, noodtoestand en avondklok ten spijt. Wat behelst die avondklok nu helemaal, commentarieert een van zijn medewerkers door de telefoon. Die is afgekondigd door een Comite van Nationale Redding dat niet eens bestaat.

De ontwikkelingen blijken intussen echter te zijn overgeslagen naar Letland. In Riga, waar overdag het Volksfront een massale betoging heeft georganiseerd, worden 's avonds in het centrum van de stad barricades opgeworpen. In het parlementsgebouw zoekt president Anatoli Gorbunovs een politieke oplossing. Om een opening te creeren, biedt hij de Gelijksheidsfractie, waarin de Russische en communistische minderheid zich heeft verenigd (en die maakt in Letland 40 procent van de bevolking uit tegenover 10 procent Russen in Litouwen), deelname aan een coalitieregering aan.

Het wachten is vervolgens alleen nog op Gorbatsjov. Maar die verschijnt niet. In het journaal treedt alleen minister Pugo van Binnenlandse Zaken op. Ondervraagd door een licht stotterende presentator zegt hij: “Ik heb net gesproken met de Litouwse minister van binnenlandse zaken, de situatie is onder controle en moet nu tot kalmte worden gebracht. Van twee kanten moet nu worden voorkomen dat er nog meer bloed vloeit”, aldus Pugo. Maar wat zijn eigen positie is, verbergt hij onmiddellijk daarna niet. De Litouwers hebben als eerste geschoten, stelt de minister vast. Bovendien, zo voegt Pugo er aan toe, “mogen we nooit vergeten dat het oude parlement een resolutie heeft aangenomen waardoor de Litouwse gardisten het recht kregen hun wapens te gebruiken”. Als het aan hem ligt, is het einde nog niet in zicht. Want het Litouwen van Landsbergis heeft “de Sovjet-Unie de oorlog verklaard”.

    • Speculaties. En