Waar zijn de vredesactivisten gebleven? ; De geruisloze draai van de PvdA

“Een ding is in ieder geval duidelijk, ruimte voor neutraliteitspolitiek is er niet en die les gaat terug naar 10 mei 1940.” Het was premier Lubbers die deze woorden op 10 mei van het afgelopen jaar in de Tweede Kamer sprak bij de herdenking van het feit dat vijftig jaar geleden de Duitsers Nederland binnenvielen. Van enige crisisdreiging in het Midden- Oosten was op het moment van Lubbers' toespraak nog geen sprake. Integendeel, de wereld bevond zich in een roes van ontspanning.

Nog geen drie maanden later sprak dezelfde Tweede Kamer over de uitzending van twee Nederlandse fregatten als militaire bijdrage aan de oplossing van het Golfconflict. Ruimte voor neutraliteitspolitiek was er niet. De defensie- en buitenlandspecialisten van de diverse fracties, in groten getale vervroegd teruggegekeerd van vakantie, praatten zakelijk over het Nederlandse aandeel. Dat de eerst verantwoordelijke voor de operatie, minister Ter Beek van defensie in zijn hoedanigheid als Kamerlid voor de PvdA enkele jaren daarvoor nog tegen de uitzending van twee mijnenvegers naar de Golf was geweest, werd slechts in de wandelgangen met de nodige ironie opgemerkt.

FREGATTEN

Ook gisteren ging het in de Tweede Kamer over twee Nederlandse fregatten. Maar in een veel meer gespannen sfeer nu de oorlogsdreiging zeer reeel aanwezig is. “In geval van een militaire confrontatie bestaat de kans dat de Nederlandse marineschepen in gevechtsoperaties betrokken raken. Onder die omstandigheden zullen de Nederlandse schepen, zij het met een aangepaste taak in het operatiegebied blijven”, aldus de brief van de ministers Van den Broek en Ter Beek aan de Tweede Kamer deze week waarin verder werd meegedeeld dat de schepen bij een confrontatie onder Amerikaans opperbevel worden geplaatst. De Tweede Kamer ging gisteravond akkoord. Want, ruimte voor neutraliteitspolitiek is er niet.

Waar zijn ze gebleven, de honderdduizenden van het Museumplein die negen jaar geleden volgens de officiele leuze demonstreerden tegen de kruisraket. Wat is er over van die beweging? 'Ik ben van na de oorlog en dat wil ik graag zo houden', was toendertijd een veel gezien spandoek. En nu? De demonstatie tegen oorlog in de Golf van een maand geleden trok niet meer dan driehonderd mensen. Politiek wordt de stroming 'beter een jaar sancties dan een dag oorlog' slechts vertegenwoordigd door Groen Links. “Geen oorlog in de Golf. Nu niet, straks niet en nooit niet”, is het credo van fractievoorzitter Beckers. Maar de PvdA gaat in grote meerderheid “met pijn in de buik” akkoord met het besluit waardoor het mogelijk wordt dat Nederlandse fregatten direct in een oorlog worden betrokken.

De 'stroming Stemerdink' heeft geen poot aan de grond gekregen. Vorige week zaterdag verscheen de voor het kabinet Lubbers-Kok gepasseerde ex-minister van defensie plotseling voor de televisie om zich te ontpoppen als aanhanger van het Belgische model: weggaan wanneer de Westelijke wereld het besluit neemt het conflict militair op te lossen. “Op dat moment zeg ik moet Nederland zich terugtrekken. Dat is onacceptabel om op dit moment zo een conflict op te lossen”, aldus Stemerdink. Een dag later werd hij reeds door de echte woordvoerder van de PvdA, A. Melkert, tot de orde geroepen.

Wat Stemerdink verkondigde was niet het officiele PvdA-standpunt. Hoe dat standpunt wel luidde was voor coalitiepartner het CDA op dat moment overigens nog onduidelijk. Vice-premier en PvdA-leider Kok ging afgelopen maandag nog het kabinet in met de bedoeling een beslissing over de taak van de fregatten voorlopig uit te stellen. Hij wilde die vraag pas aan de orde stellen op het moment dat de oorlog werkelijk was uitgebroken.

Besluit

Maar partijgenoot Ter Beek koos, zij het gedwongen, voor de 'manschappen' in de Golf en wilde snel een besluit. Zij moesten immers weten waar ze aan toe waren en wisten dat eigenlijk ook al. De politiek had dan nog wel geen beslissing genomen, maar voor de marinetop was het duidelijk waar het op uit zou draaien. Zo kon vice-admiraal Van Haver Droese ongestraft in het NOS Journaal van 3 januari, dus vier dagen voordat het kabinet voltallig bijeen kwam, verklaren dat in zijn ogen de schepen moesten blijven. “Ik denk dat als we zover zijn gegaan dat we de Verenigde Naties-resolutie gesteund hebben, dat die dan ook moet worden afgedwongen met allerlei middelen, dat Koeweit bevrijd moet worden. Als dat dan na de vijftiende afgedwongen gaat worden, dan verwacht ik dat we mee zullen doen. En om dan weg te varen lijkt mij voor de Nederlandse marine geen goed plan.” Zie hier de positie van de Nederlandse minister van defensie eind vorige week. Zoals hij enkele maanden geleden in de Golf als een theezakje bungelde tussen de twee Nederlandse fregatten bij de overstap van het ene schip naar het andere, bungelde hij nu tussen vice-premier Kok en zijn marinemensen.

Mede doordat premier Lubbers zich er actief mee ging bemoeien nam het kabinet begin deze week dus toch al een besluit: Nederland zat weer een beetje dichter bij de oorlog als de Amerikanen in actie komen. Niet waar, is de uitleg van de PvdA-fractie. Staat er immers niet in de brief van het kabinet dat de Nederlandse regering in de persoon van de minister van defensie te allen tijde de nationale zeggenschap houdt een veto uit te spreken over de voorgenomen activiteiten van de Nederlandse marine-eenheden?

CDA-ers houden liever vast aan een andere passage in de brief van het kabinet waarin staat dat als Irak blijft weigeren Koeweit te verlaten na 15 januari “de inzet van de in het vooruitzicht gestelde noodzakelijke middelen onvermijdelijk” wordt.

PARTIJKADER

“Nederland zal de Verenigde Staten blindelings volgen in een eventuele oorlog tegen Irak”, stelde de voor het partijkader van de PvdA nog altijd zo belangrijke Volkskrant in het hoofdredactioneel commentaar van afgelopen woensdag. Om te besluiten met de volgende politieke conclusie: “Het kabinet heeft nauwelijks consensus gezocht in deze zo belangrijke zaak en verdient die ook allerminst met dit besluit. Deze centrum-links geheten coalitie heeft tot nu toe weinig enthousiasme kunnen wekken bij vooruitstrevenden. Het besluit inzake de Golfoorlog is een morele nederlaag die het gevoel van teleurstelling dat dit kabinet toch al steeds heeft opgeroepen krachtig versterkt”.

Dat zijn harde teksten die vroeger het stemmingsbeeld in de PvdA bepaalden. Oud PvdA-fractievoorzitter Van Thijn die in 1977 de onderhandelingen bij de kabinetsformatie voerde, wijst in zijn Dagboek van een Onderhandelaar op de invloed van de Volkskrant. Partijraadsleden die de onderhandelingsresutaten moesten toetsen (en zoals later zou blijken: afkeurden) zaten op schoot met knipsels uit de Volkskrant.

OVERUIGING

Die tijd is definitief voorbij. Het commentaar van de Volkskrant wordt schouderophalend terzijde gelegd. De PvdA regeert met overtuiging. Dat betekent dat men verantwoordelijkheden durft te nemen en harde verhalen niet meer uit de weg gaat. Dat gold reeds voor het sociaal-economisch beleid en blijkt nu ook voor de buitenlandse politiek op te gaan. De opstelling van partijen bij een eventuele oorlog is een wat macabere toetssteen voor de houdbaarheid van een coalitie, maar Lubbers en Kok kunnen gerust zijn.