Interventie van het leger verloopt bijna volgens een draaiboek; Landsbergis krijgt geen gehoor meer

MOSKOU, 12 jan. - Even na een uur nam de Litouwse 'president' Vytautas Landsbergis de telefoon om naar het Kremlin in Moskou te bellen. Gewapende eenheden van het Sovjet-ministerie van binnenlandse zaken waren kort daarvoor in Vilnius in actie gekomen bij de centrale drukkerij en het hoofdkwartier van het leger. Landsbergis kreeg in het centrum van de Sovjet-macht niemand te pakken. Michail Gorbatsjov was aan het “lunchen”, werd hem gezegd. Een paar uur later had dezelfde Gorbatsbov wel de tijd om via de directe lijn met zijn Amerikaanse collega George Bush te spreken. Ongeveer tegelijkertijd werden de telefoonlijnen afgesneden bij het semi-onafhankelijke persbureau Interfax dat als geen ander gespecialiseerd is in berichtgeving over de verschillende Sovjet-republieken.

Uitgerekend in het land waarnaar het valuta en voedsel verstrekkende Westen het scherpst kijkt, heeft president Michail Gorbatsjov gisteren getoond dat hij zijn ruk naar rechts desnoods met gewapende macht wil doorzetten. Niet in Moldavie of Georgie, waar bij de inter-etnische twisten doden zijn gevallen en nog steeds vallen, noch in Armenie en Azerbajdzjan, die op voet van oorlog met elkaar verkeren, zelfs niet in Estland of Letland met hun omvangrijke Russische minderheden, nee, juist in Litouwen heeft hij terwille van de eenheid van de staat naar de wapens laten grijpen. Gorbatsjov gokt er kennelijk op dat Europa en de Verenigde Staten het zullen laten bij de protesten die onmiddellijk na de gebeurtenissen in Vilnius werden uitgewisseld.

De interventie van het leger gisteren was de voorlopige climax van een week waarin alles welhaast volgens een draaiboek verliep. Maandag begon het met demonstraties onder auspicien van de pro-Russische organisatie 'Eenheid' tegen de prijsverhogingen in Litouwen en kondigde de commandant van het Sovjet-leger in de Baltische staten de komst aan van parachutisten die zouden moeten gaan helpen bij de gedwongen recrutering van de grote groep dienstweigeraars in deze drie landen. Dinsdag trad de Litouwse premier Kazimiera Prunskiene, na een kort onderhoud met Gorbatsjov, af nadat de Opperste Sovjet haar had laten vallen door buiten haar om de prijsstijgingen in te trekken. En donderdag werd het alibi afgerond met politieke stakingen tegen de regering van Landsbergis, georganiseerd door een inmiddels geformeerd 'burgercomite', en met een telegram van Gorbatsjov aan het Litouwse parlement waarin hij impliciet dreigde met 'presidentieel bestuur'.

Volgens een sociaal-democratisch politicus had het allemaal voor de hand gelegen: terwijl in Moskou de conservatieve krachten steeds luider de trom waren gaan roeren en ook Gorbatsjov hadden weten te dwingen om zijn oren naar hen te laten hangen, was de Litouwse politieke leiding doorgegaan met haar interne strijd. Dinsdag mondde die uiteindelijk uit in het vertrek van Prunskiene en haar vice-premier Algirdas Brazauskas (de voormalige leider van de communistische partij die als eerste met de centrale CPSU brak en aldus de onafhankelijkheidsbeweging krachtig stimuleerde), de twee politici in de regering die er steeds de nadruk op legden dat er met Moskou onderhandeld moest worden en daarom door Landsbergis van “verraad” werden beticht.

Sterker nog, dat onderlinge geruzie tussen met name Landsbergis en Prunskiene, die de Sajudis-leider het laatste half jaar in populariteit voorbij leek te streven, spitste zich zelfs toe juist op het moment dat de groepen die in de Sovjet-Unie willen blijven zich duchtig aan het hergroeperen waren. Niet toevallig zijn Prunskiene en Brazauskas de enige twee bewindslieden uit het vorige kabinet die in de nieuwe ploeg van premier Albertas Shimenas niet zijn teruggekeerd.

Tot nu toe heeft de interventie van het leger het karakter gehad van een halve staatsgreep. De Sovjet-eenheden die gisteren in actie kwamen, hebben zich vooralsnog beperkt tot datgene waartoe ze zich formeel in staat mochten achten. Want zulke formaliteiten zijn in het klassieke communistische denken altijd belangrijk geweest. Het 'huis van de pers' werd bezet omdat het Centraal Comite van de resterende Moskou-communisten daarom had gevraagd. Het stafkwartier van de regionale sovjet-troepen werd in handen genomen, omdat Moskou daarover eveneens jurisdictie heeft. Maar het parlementsgebouw bleef tot nu toe buiten schot. En of het leger echt het plan had om de PTT te bezetten, is vooralsnog niet duidelijk.

In deze patstelling wordt nu de politiek bedreven. Het Centraal Comite van de CPSU-communisten in Litouwen heeft gistermiddag op een persconferentie bij monde van eerste secretaris Algimentas Naoudjounas de ultieme eis gesteld: het parlement moet naar huis, de regering moet worden vervangen door een 'comite van nationale redding' en het land moet ondertussen via 'direct presidentieel bestuur' geregeerd worden.

Maar vanuit Moskou is over dit ultimatum van de 'kameraden' nog geen oordeel geveld. Zij het dat president Gorbatsjov er in zijn telegram van eergisteren wel van repte en daarbij tevens een ideologisch begrip als “herstel van een bourgeois-systeem” van stal haalde, een woordenpaar dat doet denken aan de tijd van de Praagse lente maar nu geschrapt leek zijn uit het vocabulaire van de leiding der perestrojka. Voorzitter Rafik Nisjanov van de Sovjet van Nationaliteiten, een van de twee kamers van het centrale parlament, sprak gisteren in het Kremlin bovendien over de massa's. Er zouden zestigduizend mensen gedemonstreerd hebben tegen de regering van Landsbergis, ook al kon het televisiejournaal, dat gisteravond onmiskenbaar in dezelfde toon verslag probeerde te doen, die menigte niet laten zien.

In de Opperste Sovjet maken de medestanders van Landsbergis zich ondertussen op voor een belegering en verklaren daarbij te zullen vechten tot de dood. De nieuwe premier, die zich om zich niet te zeer te onderscheiden van de gematigde Prunskiene “centrist” noemt, kondigde gisteren optimistisch aan dat hij alle prioriteit zal leggen bij het vermaledijde prijsbeleid, waar het tenslotte allemaal mee begonnen is. Maar de sfeer om hem heen leek eerder te verlangen naar een ontlading.

De regeringskrant Izvestia, die tot op heden genuanceerd bericht over de gebeurtenissen in Vilnius, vatte het conflict gisteravond aldus samen: het is een labyrint.

Gewapende Sovjet-militairen houden de wacht bij het door hen bezette gebouw waar tot dusver het overgrote deel van de Litouwse kranten werd gedrukt. (Foto AP)