Astrologiebestrijder Geoffrey Dean: 'Gelovigen veranderen niet, ze sterven uit'

Symposium 'Astrologie kritisch bekeken', zaterdag 12 jan., 10.00-17.00 uur. CSB-zalencentrum, Kromme Nieuwegracht 39, Utrecht. Toegang fl. 15, -. Inl.: 020-906193.

Aanstaande zaterdag vindt in Utrecht het symposium 'Astrologie kritisch bekeken' plaats. Een van de sprekers is dr. Geoffrey Dean, een Australier die zich als een van de weinigen bezighoudt met wetenschappelijk onderzoek naar de juistheid van de astrologie.

Wie skeptisch staat tegenover astrologie, houdt zich er in het gemeen verre van. Waarom tijd en energie verspild aan een geloofsysteem dat 's mensen vermeende karaktereigenschappen in verband brengt met de stand van ver verwijderde hemellichamen tijdens hun geboorte?

Astrologie en wetenschap zijn gescheiden universa, waartussen amper communicatie plaatsvindt. De wetenschap verwerpt de astrologie uit de losse hand omdat ze astronomisch, fysisch en biologisch nergens op slaat. De astrologie op haar beurt negeert de wetenschap, omdat die niet serieus wil ingaan op de vraag of astrologische duidingen afgezien van hun verklaring ook kloppen.

Niettemin zijn er op de wereld een stuk of tien wetenschappelijk ingestelde onderzoekers, die wel de moeite nemen om astrologische claims geduldig op hun juistheid te toetsen. Een van is Geoffrey Dean, een gepromoveerd analytisch chemicus uit het Australische Perth. Ooit werkzaam in de mijnbouwindustrie, verdient hij nu zijn brood als technical writer voor diverse opdrachtgevers, maar zijn vrije tijd reserveert hij voor het onderzoek naar de astrologie. Al vijftien jaar houdt hij zich hiermee bezig en de resultaten wijzen consistent in een en dezelfde richting: er zit niets, maar dan ook niets in.

Wat brengt een chemicus er toe om zich bezig te houden met astrologie?

'' Ik ben er vijftien jaar geleden bij toeval op gestuit, toen ik verhuisde naar een woning vlakbij een boekwinkeltje dat astrologieboeken verkocht. Ik kocht een paar van die boeken en ik probeerde uit nieuwsgierigheid eens mijn geboortehoroscoop op te stellen. Vanaf dat moment was ik gegrepen.

'' Wat veel andere mensen niet deden maar ik wel, was de literatuur bestuderen. Het viel me op dat die nogal wat tegenspraken en inconsistenties bevatte en ik ging me afvragen of er wel eens empirisch onderzoek was verricht naar de juistheid van astrologische uitspraken. Er bleek wel het een en ander te bestaan, maar het meeste was methodologisch gezien benedenmaats. Ik ben toen begonnen met een systematische literatuurstudie en heb een overzicht gemaakt van wat er aan goed gecontroleerd onderzoek bestond. De weinige beschikbare resultaten waren steeds negatief.

'' Het weinige serieuze onderzoek dat naar de juistheid van astrologie is gedaan, stamt allemaal van de laatste vijftien jaar. Het werk wordt gedaan door een klein groepje mensen verspreid over de hele wereld.''

Is de astrologie dat wel waard, om er zo serieus naar te kijken?

'' Het is een heel wijdverbreid geloof en als zodanig verdient het een grondige studie. Als er niets in zit, zoals veel mensen denken, dan mogen we dat ook wel zeker weten. Je kunt nonsens niet bestrijden door alleen maar te zeggen dat het nonsens is. Je moet het onderzoeken en als je dat doet moet je het goed doen.

'' Je kunt allerlei theoretische argumenten tegen de astrologie aanvoeren, maar de astrologen antwoorden dan: 'Maak je niet druk, ga zitten en probeer het zelf eens, want het werkt wel!' Zo lang je daar geen weerwoord op hebt, zullen ze zeker niet naar je luisteren. Anders misschien wel.

'' Uit alle betrouwbare studies tot nu toe blijkt, dat de astrologische waarheidsaanspraken onjuist zijn. Uit een lange reeks proeven blijkt dat het niets uitmaakt of de astroloog uitgaat van de juiste geboortegegevens of van totaal verkeerde. Hoe grondiger we te werk gaan, hoe negatiever tot nog toe de resultaten.''

Dat zal alleen de astrologie zelf verbazen.

'' Dat kan zijn, maar daarom is het nog wel nuttig. De astrologen hebben steeds alle kritiek gepareerd met de opmerking: 'We weten niet hoe het kan, maar het werkt'. Het is goed als een paar mensen die claim ook eens serieus, wetenschappelijk onderzoeken. De skeptici kunnen daardoor in hun kritiek ten minste ook eens verwijzen naar empirisch bewijsmateriaal.''

Maar bereiken die vernietigende resultaten de astrologen wel?

'' Niet onmiddellijk misschien, wel na verloop van tijd. Ik ben geen missionair en heb er geen behoefte aan om ten strijde te trekken tegen de astrologie. Wel vind ik het leuk om er goed onderzoek aan te doen en om dat, ongeacht de resultaten, te publiceren.''

Waar doet u dat?

'' In astrologie-tijdschriften gewijd aan onderzoek. Daar zijn er een stuk of twee, drie van - ze werken ongeveer als wetenschappelijk tijdschriften, compleet met peer review. Als een goede studie eenmaal is gepubliceerd dan zal hij niet verdwijnen, maar worden geciteerd in overzichtsartikelen en dergelijke. Geleidelijk aan sijpelt hij dan door naar populaire boeken en tijdschriften. Uiteindelijk ook de mensen die zich in astrologie willen gaan verdiepen en er eens wat over lezen, van deze resultaten kennis nemen er er dan misschien van afzien. Als je ziet hoeveel kritische literatuur er nu al bestaat vergeleken met vijftien jaar geleden, dan is optimisme zeker op zijn plaats. Ik ken een aantal astrologen die op grond van de resultaten van kritische proeven hun belangstelling in astrologie hebben opgegeven. In Nederland, waar veel kritisch onderzoek plaatsvindt op het gebied van astrologie, alleen al vier of vijf.''

Maar dat zijn hoge uitzonderingen?

'' Ja, maar een paar jaar geleden bestonden ze nog niet. De kritiek begint wel degelijk effect te sorteren en in de volgende generatie zullen er misschien evenveel kritische boeken voorhanden zijn als pro-astrologieboeken. Met empirische kritiek zul je misschien maar weinig astrologen direct bekeren. Geloven veranderen niet, ze sterven uit. Als de oudere generatie van astrologen uitsterft, wordt ze opgevolgd door een generatie die beter is geinformeerd en ons onderzoek serieus neemt. Die zullen zich dan wel twee keer bedenken voor ze verder gaan.''

Waarom heeft kritiek op de astrologie zo zelden direct effect?

'' Omdat men twee dingen door elkaar haalt: de validiteit van de astrologie en het praktische nut. Als een client naar een astroloog gaat, is hij vaak alleen maar op zoek naar iemand die naar zijn problemen luistert. Hij is meer geinteresseerd in het feit dat hij een luisterende gesprekspartner heeft dan in het besprokene zelf. Hij kan dus wel degelijk geholpen zijn met het consult, maar dat hoeft niets te maken te hebben met het waarheidsgehalte van de uitspraken. Terwijl de astroloog het gunstige effect natuurlijk wel toeschrijft aan de astrologie. Als hij zegt dat de astrologie werkt, dan bedoelt hij eigenlijk dat zijn klant tevreden is weggegaan. Terwijl als de wetenschapper zegt dat astrologie niet werkt, deze bedoelt dat de horoscoop betekenisloos is. Dat zijn twee totaal verschillende benaderingen, die maar al te gauw tot spraakverarring aanleiding geven.''

Zal er ooit een experiment zijn dat de astrologen overtuigt?

'' Het onderzoek van de laatste jaren dekt zo ongeveer alle aspecten die je kunt bedenken. Het is moeilijk om hiaten te bedenken waarnaar nog niet is gekeken. En telkens bleek dat hoe beter en completer het experiment, des te dodelijker de resultaten voor de astrologie.

'' De gebruikelijke reactie van astrologen op nieuwe negatieve onderzoeken is, dat de onderzoekers onkundig zijn op het gebied van de astrologie. De kunst is derhalve om in de opzet van de tests zoveel mogelijk aan de wensen van van de astrologen tegemoet te komen. Hoe dat je zaak sterker maakt, zie je aan een recent gepubliceerd onderzoek in Indiana. De experimentator nam contact op met plaatselijke astrologen en vroeg ze om samen te werken bij de formulering van de test. 'We doen het helemaal op jullie manier', beloofde hij. Ze gingen akkoord na eerst zijn horoscoop te hebben getrokken om te zien of hij wel okee was!

'' De test bestond uit een simpele correspondentieproef. De astrologen kregen van 23 onbekende personen de geboortegegevens en de levensbeschrijvingen, zonder vooraf te weten welke bij welke hoorden. De opdracht luidde, om ze correct weer te koppelen. Voor de levensbeschrijvingen konden ze alle gegevens krijgen die ze wilden, zonder beperkingen. Dat werd uiteindelijk een lange lijst met de meest uiteenlopende gegevens: haarkleur, schoolopleiding, wiskundeknobbel, enzovoort. Daarnaast kregen ze van elke persoon ook de resultaten van een persoonlijkheidstest en twee foto's.

'' De astrologen kregen alles wat ze maar wilden. Op hun verzoek waren de onbekende personen, allemaal geboren in hetzelfde jaar, ouder dan dertig en werkzaam in sterk uiteenlopende beroepen. De geboortetijden waren zeer, dikwijls op de minuut nauwkeurig bekend. De horoscopen werden gemaakt op de computer van de astrologen zelf.

'' Ook de resultaten van deze test onderscheidden zich in niets van blinde kansrekening. Een niet-astroloog deed het in een controle-experiment beter dan de beste astrologen. De astrologen waren dus niet in staat om de horoscopen aan de juiste karakterbeschrijvingen te koppelen, althans niet beter dan met gewoon giswerk. Daar komt nog bij, dat hen was gevraagd hoe zeker ze zich voelden van elke koppeling en dat de 'zekerder' paringen allerminst beter waren dan de minder zekere.

'' Terwijl aan alle kanten met de bezwaren van de astrologen rekening was gehouden, was het resultaat nihil. Het krankzinnige was, dat dit geen enkele invloed had op het geloof van de astrologen. Ze volhardden daarin alsof er niets aan de hand was.''

Populaire en serieuze astrologie

In de astrologie valt een onderscheid te maken tussen de 'populaire' tak (horoscopen in kranten en tijdschriften, al dan niet bedoeld als entertainment) en de 'serieuze', beoefend in professionele praktijken en beschreven in meer dan 100 gespecialiseerde tijdschriften. In de westerse wereld wordt de 'serieuze' variant door circa 1 op de 10.000 mensen bedreven of bestudeerd, wat globaal overeenstemt met de dichtheid van psychologen. Een op de 2.000 boeken is gewijd aan 'serieuze' astrologie.

De astrologie, ook de 'serieuze', wordt door de meeste skeptici bij voorbaat als irrelevante onzin terzijde geschoven. Belangrijkste kritiekpunt is, dat het om een een voorwetenschappelijk systeem gaat met vele hiaten en contradicties en waarvoor elk theoretisch raamwerk ontbreekt. Voor de vermeende invloed van de planetenstanden op de karaktervorming van aardbewoners tijdens de geboorte is bijvoorbeeld nooit een plausibel mechanisme aangedragen.

Maar deze kritiek gaat voorbij aan de vraag, of het door astrologen geclaimde verband tusen geboortehoroscoop en karakter nu werkelijk bestaat of niet. Omdat de theorie niet deugt, neemt men automatisch aan van niet. Veel astrologen daarentegen bekommeren zich niet om het werkingsechanisme, maar claimen wel een verband. Ze stellen zich op het pragmatische standpunt: 'We weten niet hoe het kan, maar het werkt'. Alle kritiek wordt weggewimpeld door te wijzen op de vermeende werkelijkheid van een effect.

Dat effect te onderzoeken, is gemakkelijk zo lang het gaat om astrologische voorspellingen. Men hoeft immers alleen maar te registreren, of die uitkomen of niet. Er bestaat op dit gebied een kleine handvol studies. Uit een daarvan, gepubliceerd in 1984, bleek bijvoorbeeld dat van 3.011 specifieke voorspellingen, gedaan tussen 1974 en 1979 in Amerikaanse astrologietijdschriften, er slechts 338 (11%) uit waren gekomen, waarbij dient te worden aangetekend dat deze in veel gevallen uitblonken door verregaande vaagheid ('De spanning tusen Oost en West zal voortduren', 'In de lente zal zich aan de Oostkust van de V. S. een tragedie voordoen', e.d.).

Een ander typerend onderzoek was dat naar de voorspellingen van de bekende Franse astroloog Andre Barbault in de jaren vijftig en zestig. Barbault voorspelde tien maal in successie zonder resultaat het (op zichzelf ooit waarschijnlijke) einde van de Frans-Algerijnse oorlog, voor hij de elfde keer raak zat. Onder zijn opvallende miskleunen zaten onder meer de herverkiezing van Kennedy in 1964 (een jaar eerder vermoord), het aftreden van De Gaulle in 1965 (juist herverkozen) en het aan de macht blijven van Chroetsjov tot 1966 (gevallen in 1964).

Dergelijke ontluisterende onderzoekjes worden door de astrologische gemeenschap gemeenlijk genegeerd, soms met het argument dat twee op de drie astrologen zich niet bezighouden met voorspellingen maar met counseling. Counseling kan uiteenlopen van het eenmalig trekken van de horoscoop tot een complete therapie. De pretentie is niet dat toekomstige gebeurtenissen in het leven van de client kunnen worden voorspeld, wel dat uit het trekken van de horoscoop wezenlijke persoonskenmerken kunnen worden afgeleid. Een eenvoudige geboortehoroscoop telt al ongeveer 40 variabelen (planeten, tekens, huizen en aspecten; maar als men ook factoren meeneemt als 'midpunten' en 'dynamische contacten', lopen ze al gauw in de honderden).

Onderzoek naar de validiteit van dit type astrologie is veel lastiger en tijdrovender dan het controleren van de juistheid van voorspellingen. De onderzoeker moet niet alleen goed doorkneed zijn in statistiek en experimentele psychologie, maar ook in de astrologie zelf. De experimenten dienen zowel methodologisch correct te worden uitgevoerd als op een wijze, die aanvaardbaar is voor (de te overtuigen) astrologen.

Een bruikbare testsituatie is om proefpersonen uit twee of meer horoscoopinterpretaties de enige 'juiste' te laten kiezen (dat wil zeggen de interpretatie overeenkomend met hun werkelijke geboortegegevens). In zeven recente studies, gepubliceerd tussen 1978 en 1986, kozen in totaal 230 proefpersonen uit verzamelingen van 2 tot 6 horoscoopinterpretaties 81 keer de eerste, 2 maal minder dan de 83 blinde treffers die de kansberekening voorspelt.

Deze en soortgelijke, onder stringente condities uitgevoerde experimenten zijn pas de afgelopen vijf a tien jaar gedaan en het resultaat luidt keer op keer, dat noch de astrologen noch hun clienten ook maar enigszins in staat zijn om in een proefsituatie een onderscheid te maken tussen interpretaties op grond van echte horoscopen en op grond van willekeurige. Dit reduceert de validiteit van de astrologische claims tot nul komma nul.

De resultaten sluiten niet uit dat astrologische counseling nut kan hebben voor de client, wel dat dit nut valt toe te schrijven aan de juistheid van de astrologische duidingen. Het feit dat iemand aandachtig naar de problemen van een client luistert en advies geeft, kan reeds voldoende verklaring zijn dat deze soms van de sessie profijt trekt.

Dean en andere 'wetenschappelijke' critici van de astrologie publiceren hun resultaten doorgaans in technisch-astrologische tijdschriften. In Nederland wordt kritisch astrologie-onderzoek verricht door de Nederlandse Vereniging tot Wetenschappelijk Onderzoek van de Astrologie. Ook is er een Nederlandstalig tijdschrift op dit terrein: Astrologie in onderzoek.

    • Felix Eijgenraam