Jacht op recruten

DE EERSTE PARA'S zijn gearriveerd. Ook in de Sovjet-Unie zijn dat de elitetroepen die, om indruk te maken, graag met klakkende laarzen over straat gaan. Er zullen er de komende weken ongetwijfeld nog meer volgen. Want de massale 'desertie' in de perifere republieken van de Sovjet-Unie lijkt niet met een simpel dreigement te keren. In de Baltische landen, Armenie, Georgie, Moldavie en het westelijke deel van de Oekraine is dienstweigeren namelijk niet alleen een uiting van onvrede over de erbarmelijke leefomstandigheden in het Rode Leger maar ook een verzetsdaad tegen het Russische imperialisme. De cijfers (van tien procent opkomst in Georgie via 25 procent in Estland en Letland tot nog geen zestig procent in Moldavie) spreken boekdelen.

Vanuit zijn eigen perspectief moest president Michail Gorbatsjov daar iets tegen ondernemen. Zolang hij de illusie poogt hoog te houden dat de Sovjet-Unie nog altijd een staatkundige eenheid is, kan hij het zich niet veroorloven om deze rechtsongelijkheid tussen de verschillende republieken te tolereren. Dat er in Litouwen een premie op dienstweigeren staat en in Rusland een straf is voor iemand die recht en orde predikt onaanvaardbaar.

MAAR MET HET middel dat hij heeft gekozen, heeft Gorbatsjov tegelijkertijd ook zijn zwakte verraden. In zijn pogingen om de gewapende macht op een lijn te houden, is de president steeds meer bereid om her en der blanco cheques uit te delen. Want dat de para's, als ze er komende week op los mogen, geheel binnen het kader van de presidentiele oekazes zullen blijven opereren, is nauwelijks voorstelbaar. Zeker als de dienstplichtige jongens, die nu op advies van bijvoorbeeld de Litouwse en Letse regering een onderduikadres zoeken, zich straks met succes tegen hun gedwongen recrutering blijven verzetten, lijkt escalatie onvermijdelijk.

De jacht op recruten zou aldus wel eens een treurige illustratie van de paradox van Gorbatsjovs toegenomen macht kunnen worden. Juist nu hij ten koste van het parlement en zijn oude vrienden uit de eerste vijf jaren van de perestrojka nagenoeg alle belangrijke bevoegdheden naar zich heeft toegetrokken, is hij de greep op het toneel verloren en dreigt hij meer en meer de gevangene van anderen te worden. Juist door die concentratie van macht rondom de president kan hij niet meer tussen de verschillende partijen door laveren, al was het maar omdat de democraten zo schrijnend verstek laten gaan, en moet hij onvermijdelijk zijn oren naar het leger en de KGB laten hangen. Want ook hij moet weten dat macht die in een hand rust makkelijker opzij te schuiven is dan gespreide macht.

DE GEVOLGEN zijn onvoorspelbaar. Gisteren leek Gorbatsjov met zijn pressiepolitiek in de Baltische landen een eerste succesje te hebben geboekt. Het aftreden van de regering-Prunskiene in Vilnius, onder druk gezet door het anders zo loyale parlement dat zich op zijn beurt bedreigd voelde door de protesterende straat, zou wel eens negatief katalyserend kunnen werken op de eenheid der Baltische nationalisten die het afgelopen jaar steeds een voorbeeld hebben genomen aan hun Litouwse voorhoede. Maar daarmee ligt een vergelijk nog niet in het verschiet. Integendeel. Ruzie onder de nationalisten schept kansen voor de nog radicalere krachten en stimuleert de eetlust van het militaire apparaat.