Herstel van monarchie serieus politiek thema in Roemenie; Steun voor koning Michael groeit

Het werd wereldnieuws. Regeringswoordvoerder Balthasar en generaal Rozoleanu, hoofd van de afdeling paspoorten van Binnenlandse Zaken, verklaarden dat de oud-koning Michael het land frauduleus was binnengekomen en dat hij op deze manier de arrogantie van de Hohenzollers jegens het volk weer liet zien.

De protesten barstten meteen los: “Lang leve de Koning”, zongen betogers in Boekarest op dezelfde dag. En in Cluj protesteerde op 30 december het landelijke Democratische Anti-Totalitaire Forum. De Burgeralliantie verzocht het parlement Michael officieel uit te nodigen, de oppositiepartijen eisten een parlementair onderzoek en Andrei Plesu, minister van cultuur en de enige minister die geen lid was van het Front, trad tijdelijk af. Maandag besloot de regering alsnog Michael zijn Roemeense staatsburgerschap terug te geven en hem toe te staan Roemenie te bezoeken. De monarchie is dus opnieuw een politieke kwestie.

Roemeense en buitenlandse journalisten stelden de vraag hoe Michael Roemenie op valse gronden kon binnenkomen als hij, zoals op televisie was te zien, een inreisvisum aan de grens vroeg en kreeg. Het was zo maar een stempel, geen visum, lichtte Rozoleanu toe. En wat was er arrogant aan optreden van Michael? Op het vliegveld werd hem in de officiele ontvangstzaal koffie aangeboden en werd hij tot aan de auto vriendelijk begeleid terwijl hij het personeel prettige feestdagen toewenste. En waarom versperde de politie de snelweg naar Pitesti wegens een vreselijk auto-ongeluk om de ex-koning vervolgens als staatsvijand terug te brengen naar de vlieghaven? En waarom moest Michael op een militair vliegtuig worden gezet? Omdat de piloten van het door hem in Zwitserland gehuurde vliegtuig inmiddels al dronken lagen in Hotel Intercontinental in Boekarest.

Wie heeft de beslissing genomen om Michael het land uit te zetten? Ik zelf, antwoordde Rozoleanu, zonder met regering of president of wie dan ook te overleggen. Maar hoe kwam de politie van Pitesti daar dan achter? En, vraagt Plesu zich af, waarom legde de regering een verklaring af zonder de leden van de regering hier in te kennen?

De discussie laat zich samenvatten in de vraag: waarom mocht Michael zijn vaderland niet bezoeken? President en regering hebben oud-Roemeense burgers in het buitenland herhaaldelijk verzekerd dat zij thuis allemaal welkom zijn. Ja, maar Michael is zijn Roemeens burgerschap ontnomen, verklaart Dorel Ursu, minister van binnenlandse zaken. Neen, zegt de tegenpartij, op 27 mei 1948 werd slechts het bezit van het Koninklijke Huis geconfisqueerd. Overigens, wanneer hij inderdaad geen Roemeense burger meer is, heeft Michael correct gehandeld door een visum aan te vragen. Wie heeft de eerste, vriendelijke beslissing op het vliegveld Otopeni herroepen? Wie is eigenlijk bang voor de oud- en inmiddels ook oude koning?

REFLEXEN

De hele zaak laat nog eens zien hoe diepgeworteld de oude communistische reflexen in de huidige regering en het uitvoerende apparaat zijn: demagogie, goedkope leugens, brute dreigementen, verdraaiing van de feiten, onverschilligheid jegens de publieke opinie. Het bezoek van Michael werkte als een lakmoesproef voor de hele Roemeense politiek.

Michael mocht voor de verkiezingen van 20 mei Roemenie niet binnen 'om de politieke ontwikkelingen niet te beinvloeden'. Zijn oudste dochter Margareta, die sinds 20 december in Boekarest was, liet premier Roman per brief weten dat Michael op 25 december voor slechts 24 uur zou komen en zich, om eventuele publieke aandacht te vermijden, direct naar Curtea de Arges zou begeven om een dienst bij het familiegraf bij te wonen. Roman had eerder het bezoek niet verboden maar het moment ongeschikt geacht. Het bezoek van Michael had misschien onopgemerkt kunnen verlopen, als de autoriteiten niet zo overspannen hadden gereageerd. Zij maakten van dit privebezoek een politieke kwestie. Een blunder? Nee, beide partijen hebben bewust risico's genomen. Michael heeft de autoriteiten uitgedaagd en dezen hebben, door angst gedreven, de slag verloren.

Hierdoor ontstaat nu een nieuwe politieke mythologie waar eerder een vacuum was. De in de ogen van de meeste, vooral jonge Roemenen onbekende oud-koning kon geen betere kans krijgen op een politieke come-back: een oude man die op eerste kerstdag door soldaten wordt tegengehouden om zijn familiegraf te zien, een beschaafde heer die nu even moedig als veertig, vijftig jaar geleden rustig het hoofd biedt aan de overmacht van de meute. Zou deze niet-ingewijde niet een politieke rol van belang kunnen spelen?

WETTIG STAATSHOOFD

Door het tijdstip was dit bezoek politiek niet zo onschuldig als het in eerste instantie leek. De afgelopen maanden nam de discussie in Roemenie over de monarchie namelijk steeds meer toe. Op 18 oktober meldde het blad 22 dat minister van defensie Stanculescu de oud-koning in Zwitserland zou hebben ontmoet.

Het regime heeft 1 december tot nationale dag uitgeroepen - in 1918 werd er in Alba-Iulia op die dag besloten dat Transsylvanie zich met Roemenie zou verenigen. De dag werd gevierd zonder aandacht te geven aan de rol van de toenmalige koning Ferdinand. De onafhankelijke pers en de oppositie spraken daarentegen openlijk over de voordelen van de monarchie (Romania Libera, 4 december) maar ook over het feit dat Michael in 1947 onder dreiging met geweld aftrad. Men zou dus kunnen zeggen dat Roemenie de jure nog steeds een monarchie is. Dit is ook het standpunt van Michael zelf. In een vraaggesprek met NRC Handelsblad van 22 september 1989 zei hij: “Ik ben het wettige staatshoofd van Roemenie”. Dat denkt hij nog steeds.

Op 14 december werd het ontwerp van de nieuwe grondwet bekend gemaakt. Het eerste artikel bepaalt dat Roemenie een republiek is. Tijdens de persconferentie werd meteen de vraag gesteld of dit artikel niet voorbarig is. De commissie antwoordde dat het parlement een referendum hierover kan organiseren. Een ander artikel preciseert dat de onder Ceausescu aangenomen grondwet van 1965 pas wordt afgeschaft, wanneer de nieuwe in werking treedt. Dit impliceert dat de oude communistische en republikeinse grondwet nu nog steeds van kracht is.

POLITIEKE STRIJD

De strijd om de monarchie als nationaal symbool is dus een politieke strijd. President Iliescu probeert de Unie van 1918 als politiek kapitaal te gebruiken maar verzwijgt de rol van de monarchie hierin. De oppositie waardeert deze rol op om het neocommunisme van Iliescu te ondermijnen. Het uitroepen van de republiek in 1947 werd officieel gezien als het begin van 'de socialistische revolutie'. Daarom wil de oppositie dit juist terugdraaien. Het gaat dus om de grens van de restauratie: hoe ver kan deze grens worden verlegd in het post- en ook anti-communistische Roemenie?

Het regime van Iliescu is bereid de collectivisatie van het land en de nationalisatie van alle bedrijven, die beide na 1947 begonnen (deels) terug te draaien. Herstel van de monarchie zou echter volledige restauratie betekenen van het vooroorlogse Roemenie, compleet met de politieke dominantie van de 'historische' burgerlijke partijen en marginalisering van de communisten. Dit aanvaardt het regime-Iliescu niet: het wil slechts een 'verlicht' presidentieel regime invoeren. De oppositie aanvaardt deze halve restauratie echter niet en wil volledige democratie naar het vooroorlogse model. Want waar ligt de grens tussen een verlichte president en een verlichte dictator?

Dit was de principiele reden waarom de monarchie het politieke thema kon worden. Er bestaat echter ook een bijkomende reden. Roemenie staat namelijk voor een Watergate-schandaal: de 'Mijngate' van Iliescu. Een parlementaire commissie onderzoekt al maanden de gebeurtenissen van 13-15 juni en dus ook de inval van de mijnwerkers in Boekarest. De bekendmaking van de uitkomst van dat onderzoek werd verscheidene keren uitgesteld maar wordt, na verhoor begin december van zowel Iliescu als Roman, op korte termijn verwacht. Mocht vastgesteld worden dat Iliescu de mijnwerkers opriep en hen achteraf ook bedankte - dit is algemeen bekend - dan heeft hij in strijd gehandeld met de toekomstige grondwet. Die grondwet voorziet in eventuele afzetting van de president maar stelt zware voorwaarden: absolute meerderheid in beide Kamers en goedkeuring in een referendum.

SYMBOOL

Het probleem van een dergelijk scenario is niet alleen de populariteit van Iliescu - die is de laatste maanden flink aan het dalen - maar ook het feit dat er in Roemenie niemand anders is die deze functie kan vervullen. Michael komt dus als geroepen: een oude en integere man, belichaming van een instituut dat alle Roemenen traditioneel aanspreekt. De ex-koning kan, als democratisch, alternatief symbool van het gezag, de beslissende factor worden in de politieke patstelling in Roemenie.

Herstel van de monarchie kan worden opgevat als enige garantie dat het communisme echt voorbij is en als afronding van de meest radicale, en toch onvoltooide revolutie in Oost-Europa.

Van dergelijke gevoelens heeft Michael tijdens zijn twaalf uur durende bezoek niets mogen zien of horen. Hij heeft er al die tijd - van zes uur 's avonds tot zes uur 's morgens - zonder publiek en letterlijk in het donker doorgebracht. Iliescu had gelijk hem zo haastig terug te sturen.

    • Sorin Alexandrescu