Triodosbank: ethisch en milieuvriendelijk geldbeheer als groeimarkt; De Triodosbank is geen doel maar een middel; 'We zijn een bank met een antroposofische orientatie'

Ook traditionele banken en verzekeraars hebben ethisch en milieuvriendelijk geldbeheer als groeimarkt ontdekt. Maar voorop liep de Triodosbank uit Zeist. Daar heeft 'goed rendement' een bredere betekenis en is de samenleving niet louter een 'wingewest voor de afzet'.

Tien jaar geleden werd in financiele kringen nog meewarig gelachen om 'de bank die meerwaarde ontwikkelt', zoals de op kringlooppapier gedrukte brochures nadrukkelijk vermelden. Inmiddels wordt de Triodosbank uit Zeist - in het begin van de jaren tachtig opgericht door een groep energieke antroposofen - met heel andere ogen bekeken. Samen met de NMB Postbank Groep en Bank Mees en Hope begon Triodos onlangs met het Biogrond Beleggingsfonds, een van de eerste groene beleggingsfondsen van Nederland. Met Delta Lloyd ontwikkelde Triodos de alternatieve Meer Waarde Polis. De premies en koopsommen zullen worden belegd in 'maatschappelijk verantwoorde projecten'. Nog ambitieuzer is het ethische beleggingsfonds, het grootste in Nederland, dat dit jaar samen met de Wereldraad van Kerken en het Landelijk Milieu Overleg van start gaat.

De Triodosbank trekt geld aan van bewuste spaarders. Van mensen die met minder rente genoegen nemen en die kunnen aangeven in welke economische sectoren zij hun kapitaal belegd willen hebben. De bank financierde ondermeer de Gimsel-winkelketen (de grootste franchise-onderneming in de natuurvoedingsbranche), kunstenaars aangesloten bij de Stichting Voorzieningsfonds voor Kunstenaars, het windturbinepark op het voormalige eiland Neeltje Jans in Zeeland en diverse biologisch-dynamische bedrijven.

“De bank is geen doel, maar middel”, beklemtoont Peter Blom (34), een van de twee Triodos-directeuren. Financieel-economische belangen kunnen niet geisoleerd worden gezien van de samenleving als geheel, zo verantwoordt de directie haar beleid. Alleen initiatieven waarbij het ondernemersbelang samenvalt met het maatschappelijke belang komen in aanmerking voor een bankkrediet. Bij de Triodosbank heeft 'goed rendement' dan ook een bredere betekenis, zo benadrukt Blom. De samenleving is niet slechts een 'wingewest voor de afzet'. Nee, ondernemingen maken deel uit van de samenleving en hebben maatschappelijke verantwoordelijkheden.

In het hoofdkantoor van de Triodosbank in Zeist kijkt de bezoeker tevergeefs uit naar het portret van Rudolf Steiner, de in 1925 overleden grondlegger van de antroposofie. Hoewel de naam 'triodos' verwijst naar de doelstellingen die Steiner voor ogen had, profileert de bank in Zeist zich niet als antroposofisch. “We zijn een bank met een antroposofische orientatie, alleen dragen we dat niet uit”, zegt Blom. “Bovendien hebben we ons steeds op het standpunt gesteld dat iedereen met maatschappelijk relevante projecten bij ons terecht kan. Daarin verschillen we van antroposofische banken als de Duitse Gemeinschaftsbank en de Britse Mercury Provident Society.”

In 1968 bleek dat maatschappij-vernieuwende initiatieven, de meeste van antroposofische signatuur, behoefte hadden aan advies en begeleiding op bedrijfseconomisch vlak. In 1971 werd met het oog daarop de Stichting Triodos opgericht. Die stichting, een voorloper van de Triodosbank, bemiddelde bij schenkingen en leningen. Ook regelde zij de 'pooling' van spaartegoeden, zodat de bank waarbij die tegoeden in deposito waren gegeven een extra hoge rente kon vergoeden en de deelnemers een groter bedrag konden wegschenken. Het gezamenlijk tegoed steeg in enkele jaren tot boven de twintig miljoen gulden. Aanvullende zekerheden konden worden verstrekt via het in 1973 opgerichte Triodos Borgstellingsfonds.

Veel spaarders hadden echter behoefte aan een eigen bank die hun spaargeld aan een maatschappelijk verantwoorde bestemming zou kunnen geven. Een werkgroep van bankiers en financieel-juridische adviseurs kwam tot de conclusie dat daarmee niet te lang moest worden gewacht. “Je kon toen nog een bank oprichten met een eigen vermogen van een half miljoen gulden”, zegt Rudolf Mees, een van de oprichters van de bank, later lid van de raad van bestuur van de NMB.

“Antroposofische uitgangspunten hebben bij de oprichting van de bank zeker een rol gespeeld”, zegt oud-directeur dr. W. H. C. Schukking. “Steiner had het steeds over de noodzaak van Bankahnliche Instituten. Ik weet nog dat we ons heel lang hebben zitten afvragen wat hij daarmee precies bedoeld kon hebben.”

“Geld is ooit een uitvinding geweest die in beginsel ruimte schiep voor geestelijke creativiteit”, vult Rudolf Mees aan. “In die zin zou je kunnen stellen dat bewust omgaan met geld het mogelijk maakt dat die creativiteit zinvol kan werken: geld wordt dan, om met Steiner te spreken, gerealiseerde geest.”

Een van de eerste taken voor de directie was het aanschrijven van honderden potentiele aandeelhouders die zich later meestal ook als spaarder lieten inschrijven. In het begin van de jaren tachtig beschikte de bank al over een vermogen van 1, 25 miljoen gulden, voldoende om in aanmerking te komen voor een banklicentie. “Dat verplichte minimum van vijf ton was natuurlijk te gek om los te lopen”, lacht Schukking. “Iedere amateur kon een bank beginnen. Ik weet nog dat Mees tegen de Nederlandsche Bank heeft gezegd: let op, het wordt vijf ton plus.”

Een plan de campagne was er niet. De enige afspraak die de directie met de aandeelhouders had gemaakt was dat de Triodosbank zou investeren in projecten die 'sociaal rendement' opleverden. Schukking: “Wij stelden ons op het standpunt dat ondernemers met goede ideeen maar met weinig financiele middelen geholpen moesten worden. Telkens informeerden we naar hun beweegredenen: waarom vonden ze hun initiatief belangrijk? En hadden ze mensen in hun omgeving die borg wilden staan? De accountant van Nederlandsche Bank had er wel eens moeite mee, die begreep niet waarom we kredieten zo benaderden.”

Aanvankelijk financierde de bank vooral kleinschalige mens- en milieuvriendelijke bedrijven. Later werden kredieten verleend aan boeren die biologische landbouw bedreven, windenergieprojecten, uiteenlopende opleidingsinstituten zoals de (antroposofische) Vrije Scholen, vernieuwende initiatieven in de gezondheidszorg, kunstenaars en woongemeenschappen. In totaal was Triodos eind '89 betrokken bij 687 projecten.

Directeur Blom omschrijft het beleid van de afgelopen tien jaar als 'voorzichtig experimenteren'. “Net als iedere andere bank kijken ook wij naar zekerheden. We mogen ons natuurlijk niet vergalopperen, al is dat in het verleden wel eens gebeurd. In het begin hebben we een aantal collectieve cafe's gefinancierd. Dat hebben we al snel weer moeten terugdraaien.”

Nijverheid en handel hebben bij de bank een streepje voor omdat zij bij uitstek broedplaatsen zijn voor nieuw en vernieuwend ondernemerschap. Triodos financiert kunstenaars omdat die zich volgens de bank “in vrijheid moeten kunnen ontwikkelen, willen zij met hun werk een bijdrage leveren aan de samenleving”. Blom: “We beoordelen hun werk niet inhoudelijk, we kijken wel naar de financiele status. Je moet voor kunstenaars geen ingewikkelde cashflows regelen, meestal stemmen we het financieringspakket af op hun woonlasten.”

Niet alle verzoeken kan de bank honoreren. Bij sommige initiatieven is de inhoudelijke afweging niet altijd even simpel, zegt Blom. Een Surinaams tuinbouwbedrijf dat groente wilde telen op steenwol wees de bank om milieuredenen af, hoewel Triodos migranten graag wil helpen. Voor grote projecten kan de bank op dit moment ten hoogste 1, 7 miljoen gulden krediet verstrekken. Zeker voor woningbouwprojecten is dat niet voldoende. In dergelijke gevallen benadert de bank namens de initiatiefnemers grotere financiers. Voor risicodragende projectfinancieringen is de bank de zogenaamde Deelnamerekening gestart, waarbij op de ingelegde gelden (circa twee miljoen gulden) een hoger rendement - gemiddeld acht procent - wordt nagestreefd. Spaarders zijn bij de Triodosbank overigens niet veel slechter uit dan bij andere banken (het rendement op spaardeposito's bedraagt zo'n 7, 5 procent), met dien verstande dat de bank de scherpe renteschommelingen minder snel volgt.

De concrete aanleiding tot de uitbreiding van het risicodragend financieren vormde de kernreactorramp bij Tsjernobyl in april 1986. De bank wilde een bijdrage leveren aan een schonere vorm van elektriciteitsopwekking en besloot steun te verlenen aan projecten op het gebied van windenergie. Triodos is nauw betrokken bij de bouw van windturbineparken in Zeeland, Flevoland en Groningen.

Anno 1991 voert de bank die in totaal slechts achttien medewerkers telt, het beheer over 52 miljoen gulden ingelegd spaargeld. De groei van creditsaldi, spaargelden, deposito's heeft het afgelopen jaar naar verwachting ongeveer veertig procent bedragen. De nettowinst, in 1981 nog slechts drieduizend gulden, was in 1989 gestegen tot een kwart miljoen gulden. De 2250 certificaathouders krijgen nu al enkele jaren twee procent dividend uitgekeerd. De beheerskosten liggen over het algemeen lager dan bij andere banken. De tweekoppige directie van de Triodosbank verdiende in 1989 bij voorbeeld niet meer dan 146.729 gulden.

Toch breidt het aantal bancaire activiteiten zich snel uit. Steeds vaker wordt daarbij samenwerking met derden gezocht. Van meet af aan heeft de NMB Groep de Triodosbank de helpende hand toegestoken. Volgens ingewijden is dat geen toeval met antroposofen als Mees en Scherpenhuijsen Rom in de raad van bestuur. “Ach, dat is zoeken naar de farao's”, reageert NMB'er Rudolf Mees. “De NMB draagt de Triodosbank vanuit haar eigen cultuur een warm hart toe. De Triodosbank respecteert op haar beurt wat andere banken doen. Dat is in de alternatieve beweging inderdaad niet gebruikelijk.”

Met de Wereldraad van Kerken en het Landelijk Milieu Overleg zal de bank in maart van dit jaar het Andere Beleggingsfonds (ABF) introduceren, een van de grootste ethische beleggingsfondsen op de Nederlandse markt met een geschatte emissieopbrengst van honderd miljoen gulden (ondermeer spaargeld van ordes en congregaties) en een volgens Triodos-directeur Peter Blom 'marktconform rendement'. Het totale vermogen zal worden gestoken in bedrijven die zich actief inzetten voor het milieu of de Derde Wereld of die een goed sociaal beleid voeren. Hoge verwachtingen heeft de bank ook van de samen met Delta Lloyd ontwikkelde Meer Waarde Polis. Dit alternatieve premiefonds, waarvan het rendement naar verwachting gemiddeld een half tot een heel procent onder het marktgemiddelde zal blijven, zal voornamelijk projecten financieren die sociale vernieuwing nastreven.

Met het oog op de mestoverschotten wil de bank de biologische aanpak van de landbouw stimuleren via het Biogrond Beleggingsfonds. Op dit moment wordt nog geen 0, 3 procent van de Nederlandse landbouwgrond voor dit doel gebruikt. Het fonds, gestart onder het motto 'Als U nu uw geld in de grond stopt, kan daar straks iets moois uit groeien', wil landbouwgrond aankopen en in erfpacht uitgeven aan biologisch-dynamische boeren. De emissie sloot op 22 juli met een inleg van 6, 6 miljoen gulden. Vooral waterleidingbedrijven zijn geinteresseerd in de aandelen van het fonds, omdat zij de gangbare landbouw zien als een bedreiging voor het drinkwater. Het fonds heeft de mogelijkheid om tot 25 miljoen gulden nieuwe aandelen uit te geven. Het rendement bedraagt op jaarbasis vijf procent (waardevast).

Zo zijn er nog meer activiteiten: de bank is met trainingen en advies betrokken bij Women's World Banking: een mondiaal netwerk dat vrouwelijke ondernemers in de Derde Wereld wil ondersteunen.

In het kader van de actie 'zuiver bankieren', onderdeel van de interkerkelijke campagne Solidaridad, is Triodos begonnen met een spaarrekening met rentebestemming ter ondersteuning van het ontwikkelingswerk in Derde-Wereldlanden die hun schulden moeilijk kunnen aflossen.

Of voor de alternatieve financieringsprodukten van de Triodosbank belangstelling zal blijven bestaan, zal nog moeten worden afgewacht. Ook traditionele banken en verzekeraars hebben ethisch en milieuvriendelijk geldbeheer als groeimarkt ontdekt. Sommige fondsen spiegelen de belegger zelfs een een rendement van twintig procent voor.

Triodos-directeur Blom gelooft echter dat de Triodosbank voorlopig een voortrekkersfunctie zal blijven vervullen. “Ik zou het prachtig vinden als de grote banken windenergieprojecten zouden financieren, maar ik zie het niet zo gauw gebeuren.” Blom verwacht dan ook dat de Triodosbank bewuste spaarders zal blijven aantrekken. Dat zal ook wel moeten, want het verplichte minimum aan eigen vermogen voor Europese banken zal na 1993 stijgen van vijf naar twaalf miljoen gulden.

Sommige oud-medewerkers van de bank maken zich zorgen over die snelle expansie. Zij vrezen dat het kleinschalige en alternatieve in de verdrukking komen. De voorwaarden die aan sommige kredieten verbonden zijn, komen volgens hen al aardig in de richting van traditioneel bankieren. Valt de gedwongen groei eigenlijk nog wel te rijmen met de oorspronkelijke idealen? Rudolf Mees, auteur van het boekje Een andere kijk op geld: “Mag ik u een mopje vertellen? Sam en Moos zijn op vakantie in Rome en lopen de Sint Pieter binnen. Zegt Sam tegen Moos: en dan te bedenken dat deze negotie in een stal is begonnen.”

    • Jan Libbenga