Jeltsin voert grillige Russische politiek in Unie

MOSKOU, 8 jan. - De ene dag lijkt een vergelijk tussen Rusland en de Sovjet-Unie op til. De volgende dag kan het weer allemaal anders zijn. En telkens staat het behoud van de staatkundige kern van de Unie op het spel.

Het optimisme van heden is gebaseerd op een persconferentie die de Russische leider Boris Jeltsin zaterdag gaf over succesvolle financiele onderhandelingen tussen zijn regering in Moskou en de centrale macht die een paar kilometer verderop ook in Moskou zetelt. De somberderheid van morgen kan door dezelfde Jeltsin worden veroorzaakt. Want veel peil is er op Ruslands 'president' vooralsnog niet te trekken. Sinds Jeltsin eind mei vorig jaar werd gekozen tot voorzitter van het Russische parlement heeft hij nagenoeg elke week wel een andere politieke deur opengedaan. En dat heeft Sovjet-president Michail Gorbatsjov gestimuleerd zijn populaire concurrent op gezette tijden voor voldongen feiten te plaatsen die het staatshoofd in zijn streven naar centrale macht en een compromis met 'rechts' goed van pas komen.

Populist

Onvoorspelbaarheid is dan ook het sleutelwoord in de betrekkingen tussen Rusland en de Sovjet-Unie. Jeltsin heeft daarin tot nu toe het meest de hand gehad, al was het maar omdat Gorbatsjov hem nimmer een vinger wilde geven en steeds duidelijk liet merken vooral minachting voor de 'populist' uit Sverdlovsk te koesteren.

Jeltsins verkiezing tot eerste man van de Federatie, ruim zeven maanden geleden, stond in het teken van de 'renaissance' van Rusland, het hart van de Unie dat steeds meer de prijs was gaan betalen voor het Sovjet-imperialisme. De Russen hadden daardoor hun nationale identiteit verloren, aldus de Moskouse psycholoog en econoom Georgij Kroepin, en konden door de onttakeling van de communistische ideologie daarom nergens meer op terugvallen. De wedergeboorte waarnaar Jeltsin zei te streven, moest het land weer een doel geven.

Maar Boris Jeltsin werd ook gedreven door persoonlijke sentimenten. Sinds zijn gedwongen afscheid als partijleider van de stad Moskou, drie jaar geleden, was Gorbatsjov welhaast zijn persoonlijke vijand geworden.

Jeltsin had aanvankelijk het initiatief in deze strijd. Hij benoemde een jonge regeringsploeg onder leiding van de oud-gediende Ivan Silajev, kort daarvoor nog adjunct van Sovjet-premier Nikolaj Ryzjkov. In tegenstelling tot het dralende Sovjet-parlement koos de Russische Opperste Sovjet onmiddellijk na het zomerreces bovendien voor de radicale aanpak van de economische crisis: het 'vijfhonderd-dagenplan', waaraan Gorbatsjovs presidentiele raadsadviseur Stanislav Sjatalin zijn naam gaf. Tweede man in het kabinet-Silajev was niet voor niets de econoom Grigori Javlinski (37), een van de opstellers van dit liberale plan. Minister van financien werd de radicale hervormer Boris Fjodorov (33). Gorbatsjov leek in die zomermaanden de concessies te moeten doen. De radicale democraten hadden het voortouw.

Stress

Maar daarna sijpelde het elan uit de Russische leiding langzaam weg. Nadat Gorbatsjov eind september in het parlement om volmachten had gevraagd, geraakte eerst Jeltsin in de stress. Na een lichte aanrijding in het centrum van Moskou bleef hij ruim anderhalve maand uit de roulatie. Hij dook alleen een keer op toen Gorbatsjovs medio oktober zijn principiele steun aan het plan-Sjatalin terugnam en op de proppen kwam met een eigen 'synthese' tussen het vijfhonderddagen-programma en het centralistische beleidsplan van Ryzjkov en diens vice-premier Leonid Abalkin. Dat tussenvoorstel moest als “onaanvaardbaar” terzijde worden geschoven, aldus Jeltsin. Zijn vice-premier Javlinksi en minister Fjodorov van financien traden vervolgens om beurten af (de laatste anderhalve week geleden) omdat ze geen heil meer zagen in de regeringsverantwoordelijkheid nu de Unie toch koos voor het veel gematigder plan van Gorbatsjov.

Begin november keerde Jeltsin terug in het openbare leven. Hij stond bij de viering van de Oktoberrevolutie naast Gorbatsjov op het mausoleum. Een grote 'centrum-linkse' coalitie leek in het verschiet. Maar Jeltsins houding jegens het staatshoofd bleef wisselvallig. De ene dag zocht hij het rationale compromis om 24 uur later weer een spijkerharde verzetshouding aan te nemen. Intussen sloot Rusland onder zijn leiding bilaterale verdragen met de Oekraine (met ruim 50 miljoen inwoners de tweede deelstaat), Wit-Rusland en Kazachstan (qua grondstoffen een der rijkste Sovjet-republieken), een kwartet dat precies spoort met het basis-idee dat de in Vermont-USA levende schrijver Aleksandr Solzjenitsyn in september lanceerde in een opstel dat in de Sovjet-Unie in een oplage van bijna dertig miljoen exemplaren is gepubliceerd.

Kansloos

Centraal in dit gevecht om de macht stond steeds het concept-Unieverdrag dat Gorbatsjov wil doordrukken om de staatkundige eenheid van het land te redden. Volgens het ontwerp van de president moeten de republieken vergaande bevoegdheden in eigen land krijgen, maar zal het centrum het laatste woord houden in de hoofdlijnen van de financiele en sociaal-economische politiek, het defensiebeleid en de buitenlandse politiek.

Zonder instemming van Rusland is de nieuwe Unie echter kansloos. Jeltsin op zijn beurt maakte van deze notie gebruik door nu eens te suggereren dat beide mannen het bijna eens waren en dan weer terug te slaan met vernietigende kritiek op de autoritaire houding van het centrum dat volgens hem meer vertrouwde op dwang dan op overleg. Of hij dat deed om de druk op Gorbatsjov hoog te houden dan wel omdat hij geen duidelijke tactiek voor ogen had, werd niet geheel duidelijk.

Maar dat ook Jeltsin geen volledige greep meer heeft op zijn eigen achterban in het Russische parlement werd - naarmate de tijd vorderde - steeds duidelijker. Eerst had hij vorige maand in het Russische Congres van Volksafvaardigden, dat vooraf ging aan het Congres van de Unie waar Gorbatsjov zijn plannen er doorheen jaste, de grootste moeite compromissen te vinden voor zijn cruciale hervormingsvoorstellen, zoals de herverdeling van het grondbezit. Het Russische parlement was slechts bereid in te stemmen met een soort pachtstelsel dat de boeren het recht geeft op het beheer van de grond maar niet om het bezit ervan. En vervolgens nam de Opperste Sovjet (het kern-parlement dat tussen de congressen door regeert) eind december het voorstel aan om de financiele afdracht aan de Unie met maar liefst 80 procent te verminderen. Jeltsin zelf was op dit cruciale moment, dat het begin leek te worden van een 'begrotingsoorlog' met het centrum, toevallig net op toernee in Jakoetie in het verre oosten om er het regionale onafhankelijkheidstreden in goede banen te leiden. Want waar de Unie last van heeft, separatisme, daarmee heeft ook Rusland te kampen. Behalve Jakoetie hebben ook het aanpalende Tsoekotskie, de zuidelijker gelegen districten Boeratie, Toeva, Gorno-Altaj en Chakaskie, de centralere gebieden van de Basjkieren, Tataren, Mariers, Choevasjien, Ingoezen, Kalmoeken, Adoegeijen, Noord-Osseten en de noordelijke regio Jamalija, Komi en Karelie echte autonome pretenties.

Terug in Moskou kwam vorige week de Federatieraad, het orgaan waarin alle vijftien deelrepublieken zitting hebben, bijeen om de Unie-begroting voor 1991 te bespreken. Parallel werden er tussen Rusland en de Sovjet-Unie onderhandelingen gevoerd over de afdracht van de Russische Federatie aan de centrale kas. Jeltsin zegde toe te willen terugkomen op het eerdere besluit van zijn parlement. In plaats van 23, 5 miljard roebel zal de Federatie nu toch 80 miljard roebel bijdragen aan de schatkist. Maar, zo zei Jeltsin naderhand, over het door de Federatieraad opgestelde economische plan moest nog verder worden onderhandeld. Waarmee hij de ene concessie, van essentieel belang voor de Unie die voor meer dan de helft afhankelijk is van de Russische financiele inbreng, gepaard liet gaan met een nieuwe eis. Jeltsin blijft op zijn eigen wijze manoeuvreren. Altijd moet er een achterdeur open blijven staan.

Coalitie

Jeltsins motief hiervoor? Waarschijnlijk wil hij de vorming van het nieuwe kabinet onder druk houden. Reeds een half jaar dringt de Russische leider nu aan op een coalitie-regering onder leiding van een premier die het vertrouwen geniet van het hele volk, dus niet onder voorzitterschap van de huidige premier Ryzjkov. De hartaanval waarvan Ryzjkov Eerste Kerstdag het slachtoffer werd, heeft die eis ingewilligd. Maar gelet op de voortdurende zwenkingen van Gorbatsjov in conservatieve richting is daarmee de strijd om de kleur van het nieuwe kabinet nog allerminst beslecht.

Jeltsin kan daarom bijna niets anders doen dan te reageren, zeker nu zijn eigen wittebroodsweken voorbij zijn en het tempo van het democratische enthousiasme in eigen land en de deelrepublieken over zijn hoogtepunt is. De Russische leider schaakt thans met zwart.