Actie tegen 'ontduiking' van dienstplicht; Para's in Baltische republieken ingezet

MOSKOU, 8 jan. - Zeker tienduizend parachutisten van het Sovjet-leger zijn vanmorgen en vannacht naar de drie Baltische republieken Estland, Letland en Litouwen getransporteerd om op te treden tegen massale ontduiking van de dienstplicht.

Het transport volgt op de aankondiging, gisteravond, van minister van defensie Dumitru Jazov dat paratroepen naar zeven Sovjetrepublieken worden gestuurd om een einde te maken aan 'deserties' en nationalistische spanningen. Behalve de Baltische republieken betreft het Armenie, Georgie, Moldavie en de Oekraine. In de vier laatste republieken waren tot vanmiddag nog geen extra militairen gearriveerd.

In de Litouwse hoofdstad kwam het vanmorgen tot schermutselingen tussen enkele duizenden voorstanders van de militaire interventie door Moskou, meest leden van de Russische en Poolse minderheid, en de politie. Betogers probeerden het parlementsgebouw binnen te dringen, maar werden door de politie met waterkanonnen verdreven.

Naar schatting 50.000 Litouwers hebben vanmorgen gehoor gegeven aan de per radio en televisie verspreide oproep van president Vytautas Landsbergis de straat op te gaan om te demonstreren tegen de komst van de parachutisten. Landsbergis vroeg hen met name een menselijk schild te vormen rondom het “belaagde” parlementsgebouw. Vannacht waren militaire eenheden, in meer dan honderd trucks op weg naar hun kazernes, demonstratief langs het parlement in Vilnius gereden.

De Litouwse regering heeft de jongens die dienst hebben geweigerd, gisteravond via de televisie in verdekte termen opgeroepen onder te duiken en gezegd hen bij eventuele arrestatie als “gevangenen” te zullen beschouwen. De plaatselijke autoriteiten in de zeven republieken hebben van Moskou tot zondag de tijd gekregen zelf zorg te dragen voor de opkomst van de dienstplichtigen, zo meldt de Letse president Anatoli Gorbunovs. Na zondag zal er tegen de 'deserteurs' worden opgetreden.

In Washington is meteen bezorgd gereageerd op de gebeurtenissen. Woordvoerder Marlin Fitzwater van president Bush herhaalde de oproep om de geschillen met de republieken “vreedzaam op te lossen”. De Amerikaanse ambassadeur in Moskou, Jack Matlock, heeft deze boodschap gisteravond overgebracht aan minister van buitenlandse zaken Edoeard Sjevardnadze, die mogelijk deze week vertrekt als de Opperste Sovjet zijn ontslagaanvraag goedkeurt. (AP)

President Michail Gorbatsjov heeft vorige maand al de formele basis gelegd voor de acties van vandaag door in een oekaze alle besluiten over de positie van de krijgsmacht in de Baltische landen te vernietigen. Aanleiding voor het zenden van de parachutisten zijn de laatste cijfers over de dienstweigering in het land.

Pag. 5: .

Sovjet-leger naar republieken gestuurd .

Volgens het ministerie van defensie is in Litouwen maar 12, 5 procent van de dienstplichtigen op appel gekomen, in Letland 25, 3 procent en in Estland 24, 5 procent. Ook in andere republieken is dienstweigering een massaal verschijnsel geworden. In Georgie is nog minder opgekomen dan in Litouwen (10 procent), in het naburige Armenie is slechts 28, 1 procent van de dienstplichtigen in de kazernes verschenen, aldus het ministerie van defensie.

Volgens minister Dimitru Jazov van defensie wordt de Sovjet-Unie door de massale dienstweigering, die door de republieken wordt gedekt, “gehinderd in haar vitale belangen”. Vergelijkbare acties zouden op stapel staan in de andere republieken waar de dienstplicht niet wordt nagekomen en de “autoriteiten de opsporing en terugkeer moeten organiseren van de militairen die eigener beweging hun regimenten hebben verlaten”.

De manoeuvres in de Baltische staten lijken daarom slechts het begin te zijn van een geconcerteerde actie van Moskou tegen alle nationalistische republieken in de Unie. Tegelijkertijd met de komst van de paratroepen in Estland, Letland en Litouwen keerde president Gorbatsjov zich gisteravond tevens tegen de nieuwe nationalistische regering van Georgie in het zuiden van de Sovjet-Unie. Per decreet verklaarde Gorbatsjov het besluit van het Georgische parlement van 12 december ongeldig om het autonome district der Zuid-Osseten op te heffen.

De Georgische leider Zviad Gamsachourdia kreeg, evenals diens Baltische collega's, ook een ultimatum. Binnen vijf dagen moet hij het staatshoofd geinformeerd hebben over de wijze waarop hij de gewelddadige situatie in Zuid-Ossetie, dat los wil van Georgie, denkt te “normaliseren”. In de hoofdstad Tskinvali vielen afgelopen weekeinde drie doden bij ongeregeldheden tussen autochtonen en Georgische ordediensten die massaal per bussen naar het gebied waren gekomen om er de orde te herstellen.

De komst van de parachutisten in Estland, Letland en Litouwen werd gistermiddag officieel aangekondigd door de militaire autoriteiten ter plaatse. Omstreeks het middaguur telefoneerde brigade-generaal Fjodor Koezmin (de commandant van het 500.000 man sterke leger in de drie staten) onder andere met de Litouwse president Landsbergis en de Letse premier Ivar Godmanis om hen te verwittigen van het besluit van minister maarschalk Dimitri Jazov van defensie om de elitetroepen naar de Baltische staten over te brengen. Het zou, volgens een woordvoerdster van het Letse parlement, gaan om “enkele divisies” van tienduizend man.

Daarna ontmoette Koezmin president Gorbunovs van Letland, de middelste der drie republieken waar het merendeel van de Sovjet-troepen is gelegerd. Koezmin waarschuwde Letlands minister Vaznas van binnenlandse zaken vervolgens telefonisch expliciet geen gewelddadig verzet te plegen tegen de parachutisten als die volgende week moeten optreden. De Balten hebben sinds vorig jaar eigen bewakingsdiensten in het leven geroepen die de regerings- en parlementsgebouwen desnoods gewapenderhand moeten beschermen.

In een vraaggesprek, dat de regeringskrant Izvestia juist gisteravond publiceerde, probeerde chef-staf generaal Michail Moisejev de gemoederen daarentegen wat te kalmeren. Vorige week had hij nog overleg gevoerd met Letlands president Gorbunovs over de positie van de krijgsmacht aldaar. Volgens Moisejev is er geen sprake van dat de Sovjet-troepen in de drie Baltische staten worden versterkt. Maar tegen de dienstweigering moet nu opgetreden worden omdat de regeringen der deelrepublieken daartoe niet in staat zijn, aldus Moisejev.

President Landsbergis van Litouwen sprak niettemin onmiddellijk van een “zware provocatie”. Zijn Letse en Estlandse collega's Gorbunovs en Ruutel hebben tot nu toe gezwegen. De vice-voorzitter van het Letse parlement, Dainis Ivans, verklaarde vanuit Helsinki echter dat de para's worden ingezet omdat het Moskou niet is gelukt de Baltische republieken via economische sancties op de knieen te dwingen. Het Estlandse parlementslid Indrek Toome concludeerde in de Finse hoofdstad, dat de troepen een alibi moeten uitlokken omdat Moskou het zich volgens hem niet kan permitteren openlijk toe te geven uit te zijn op de omverwerping van de wettige regeringen.

    • Hubert Smeets