Suddeutsche Zeitung; Een gezaghebbende krant met twee gezichten

De Suddeutsche Zeitung is een krant met twee karakters: in het eerste katern toont deze Munchense krant haar cosmopolitische, progressieve gezicht, maar in de volgende katerns spreidt zij uitbundig haar plaatselijke en regionale afkomst ten toon. Het portret van een krant die zich heeft ontworsteld aan haar oorspronkelijke regionalisme en intussen een van de meest gezaghebbende dagbladen van Duitsland is geworden.

De Suddeutsche Zeitung verenigt twee kranten in een, en is een progressieve stem in een behoudende omgeving. Er is een cosmopolitisch deel met uitvoerige binnen-en buitenlandse berichtgeving, maar daarnaast wordt de lezer ook met plaatselijk en regionaal nieuws overvoerd. Het gezicht van deze Munchense krant wordt echter vooral door haar cosmopolitisme bepaald, de hechte plaatselijke basis dient vooral voor het spekken van de kas.

Tijdens het Keizerrijk en de Weimar Republiek bezat Duitsland eminente kranten die in het hele land werden gelezen. Maar in (de voormalige) Bondsrepubliek zijn bijna alle dagbladen sterk plaatselijk gebonden. Slechts een viertal dagbladen verdient het predikaat uberregional: de Frankfurter Allgemeine Zeitung ( FAZ), de Suddeutsche Zeitung( SZ), Die Welt en de Frankfurter Rundschau. De nieuwskaternen van deze kranten met nationale spreiding zijn degelijk, maar saai. De FAZ biedt zijn lezers op de voorpagina een dorre lap zetsel aan: foto's of cartoons zijn er taboe. De SZ is minder dogmatisch, publiceert wel foto's op de voorpagina, en doet in vergelijking met de concurrent uit Frankfurt derhalve bijna frivool aan. Het Munchense blad weet inhoudelijke degelijkheid met een wat lossere toon en een niet te stijve opmaak te combineren.

De geschiedenis van de Suddeutsche Zeitung is het verhaal van een florerende links-liberale krant in een conservatief Beieren. Munchen kent meer paradoxen. De Beierse hoofdstad heeft een lange liberaal-humanistische traditie, maar was tijdens de Weimar-republiek tevens het vertrekpunt van de nationaal-socialistische stoomwals. Tegenwoordig wordt Munchen door een coalitie van SPD en Groenen geregeerd. Een rood-groen eiland in een zwarte zee: bij de laatste verkiezingen in Beieren won de rechtse CSU bijna 55 procent van de stemmen.

Symbool van de Munchense vrijdenkerij was het satirische blad Simplicissimus, dat van zijn oprichting in 1896 tot 1914 faam verwierf door zijn spirituele aanvallen op keizer en kerk. Het blad werd regelmatig in Berlijn in beslag genomen, maar niet in Munchen. De Beieren staan betrekkelijk tolerant tegenover kritiek, die door Beieren zelf op hen wordt geleverd. Deze relatieve lankmoedigheid geeft de SZ de nodige speelruimte, zij verklaart ook waarom een-derde van de lezers van de Suddeutsche Zeitung CSU-kiezers zijn.

Volkmar Bussmann drijft een kranten- en tabakswinkel in het centrum van Munchen, en is een verwoed krantenlezer. Hij zegt: “Ik stem rechts maar dat verhindert mij niet dagelijk de SZ uit te spellen”. Veel keus heeft de groep behoudende lezers van de SZ niet, want het enige alternatief op dagbladgebied - de conservatieve Munchner Merkur - stelt kwalitatief noch qua oplage veel voor.

Anti-nazi

De SZ werd in 1945 door de Amerikaanse militaire regering opgericht. De Amerikanen selecteerden drie uitgevers met een anti-Nazi-verleden, die de belangrijke politieke stromingen in de stad vertegenwoordigden: een katholiek, een sociaal-democraat en een links-liberaal. Die laatste stroming kreeg al snel de overhand. De nieuwe krant werd gemaakt in het - half verwoeste - gebouw waar tot 1933 de Munchner Neuesten Nachrichten van de persen rolden. Vanaf de oprichting in 1857 tot 1927, toen het blad in conservatieve handen kwam, gold de MNN als een vooruitstrevende krant met intellectuele aspiraties. Temidden van de ruines heeft de Suddeutsche heeft 45 jaar geleden die draad weer opgepakt.

Plaatsvervangend hoofdredacteur Josef Riedmiller onderstreept de open houding van de SZ tegenover de buitenwereld. Chauvinisme en nationalisme worden er niet getolereerd. Riedmiller spreekt wat minachtend over de 'Duitse pathos' die zich een jaar geleden van de concurrenten FAZ en Die Welt meester maakten toen de vereniging van de twee Duitslanden plotseling tastbare realiteit ging worden. “Ook op onze redactie hebben nationalistische gevoelens even de kop opgestoken, maar wij hebben ons verstand snel teruggekregen', stelt hij vast.

De SZ is het enige Duitse dagblad met nationale spreiding dat met ironie over het eigen land schrijft.

In de hoofdartikelen wordt een gezonde afstand tot de machthebbers in Bonn betracht. De plaatselijke coalitie van SPD en Groenen wordt, ondanks de verwandschap die vele redacteuren moeten voelen, kritisch gevolgd. Een speciaal instituut vormt de rubriek Streiflicht, Ramplicht, die dagelijks links bovenaan de voorpagina verschijnt.

Het is de meest gelezen rubriek van de krant, “de anjer in het knoopsgat van de SZ”. De toon is ironisch, soms sarcastisch, dan weer melancholiek. De artikelen zijn anoniem, en worden door verschillende redacteuren geschreven. Door zijn aanzet tot lichtvoetigheid is Streiflicht een uniek genre in de Duitse dagbladpers.

De uitgever van de SZ, de Suddeutscher Verlag, gaat het zeer voor de wind. Behalve uit de jaarcijfers, valt dat af te lezen aan de comfortabele redactieruimten en de weelderige vertrekken waar de leden van de hoofdredactie verkeren. De redactieconferentie begint 's ochtends om half elf in een geheel door glas omgeven vergaderzaal, toepasselijk het Aquarium genoemd. Hier heerst Duitse vormelijkheid, men spreekt elkaar met 'Herrn Kollegen' aan, hier is men ver verwijderd van onze vaderlandse voornamencultuur.

Toch is die formele sfeer bedriegelijk. De gedachtenwisseling is van niveau en vaak geanimeerd. De val van Lothar de Maziere wordt genuanceerd en zonder leedvermaak besproken. Hoofdredacteur Dieter Schroder kritiseert de “stompzinnige houding” van vele Westduitsers, die hun geestdrift voor de Duitse Vereniging hebben verloren nu blijkt dat zij er voor in hun beurs moeten tasten.

De eerste hoofdredacteur, Werner Friedmann, beschreef de sfeer en de werkwijze op de re daktie van de SZ eens als volgt: “Richtlijnen zijn er nooit geweest; alleen een werkelijk liberale en democratische houding is een dwingende voorwaarde voor onze journalisten”. Redacteur Kurt Kuster, midden dertig, onderschrijft dit geestelijke klimaat maar is niet geheel gerust over de toekomst: “Als het enigszins kan, worden orders bij ons vermeden. Het zoeken naar consensus en journalistieke kwaliteit wegen zwaar bij ons. Maar die consensus is de laatste jaren onder druk komen te staan”.

Minder liberaal

De stemming op de SZ is niet optimaal meer, blijkt uit gesprekken met diverse redacteuren. Deze kritici betogen dat het klimaat op de krant onder de in 1985 benoemde hoofdredacteur Dieter Schroder minder liberaal is geworden. De emotionele sporen van een twee jaar geleden uitgebroken opstand tegen de hoofdredactie blijken nog niet te zijn uitgewist. Die opstand richtte zich in eerste instantie tegen de geplande benoeming van J. Joffe tot plaatsvervangend hoofdredacteur. Joffe is een gerenommeerd buitenland-specialist, die wegens zijn behoudende ideeen weinig sympathie op de redactie geniet.

In feite was de rebellie echter vooral tegen de hoofdredacteur gericht. De redacteuren verwijten Schroder een autoritaire houding die zij strijdig noemen met de open sfeer waarop de SZ zich in de eerste veertig jaar van haar bestaan heeft kunnen beroepen. Ook valt te horen dat de hoofdredacteur onvoldoende rigoureus met het intellectuele niveau van de krant zou omspringen.

De 60-jarige Schroder erkent dat er onrust op de redactie bestaat. Hij schrijft dat toe aan generatieproblemen, die ook bij de oordeelvorming over diverse politieke kwesties een rol spelen. Met name bij de milieuproblematiek is dat het geval. “Vele jongere redacteuren zijn ecologisch sterk geengageerd, en voelen zich solidair met de Groenen”, aldus Schroder.

De relaties tussen de redactie en de uitgeverij zijn al evenmin hartelijk. Vooral dankzij de ijzersterke advertentiepositie van de SZ, is de uitgeverij in zeer goede doen. Maar, klaagt sterverslaggeefster Catherin Kahlwert, de uitgever zit te veel op de geldbuidel. De directie houdt de noodzakelijke uitbreiding van de redactie tegen, wat de concurrentieslag met de Frankfurter Allgemeine bemoeilijkt.

Een voorbeeld: de FAZ heeft in Amerika twee vaste correspondenten en een cultureel correspondent, twee en een halve man dus; de Suddeutsche heeft in de VS slechts een man zitten. Kahlwert: “Wij zijn het slachtoffer van hun karige beleid”.

Deze financiele bevoogding wil niet zeggen dat de journalisten van de SZ weerloos tegenover de eigenaren staan. Krachtens het uit 1971 daterende redactiestatuut mogen de eigenaren zich niet met de redactionele koers van de krant inlaten. Dat redactiestatuut biedt de redacteuren behoorlijke bescherming. Leden van de hoofdredactie en rubriekchefs worden weliswaar door de eigenaren benoemd. Maar een twee-derde meerderheid van de redacteuren kan zo'n benoeming blokkeren.

Ondanks deze interne problemen is de SZ nog altijd een krant waarvoor journalisten graag willen werken. De affaire-Joffe heeft twee jaar geleden weliswaar tot het vertrek van enkele coryfeeen geleid, maar van een exodus was geen sprake. De journalistieke vrijheid die de redacteuren van de SZ nog altijd genieten, vergoedt veel. Dat geestelijke klimaat weerhoudt ontevreden redacteuren er van naar de concurrentie over te lopen. Vette salarissen wachten hen daar, maar zij weten dat zij er op andere gebieden op achteruit zullen gaan.

Ondertekend

In de hoofdartikelen van de Suddeutsche weegt het standpunt van individuele journalisten zwaarder dan de anonieme mening van de krant. Daarom worden de hoofdartikelen ondertekend. Voor de lezer werkt dit individualisme wel eens verwarrend. Dat was bijvoorbeeld het geval met het hoofdredactionele commentaar over de Golf-crisis. Aanvankelijk werden die hoofdartikelen geschreven door Joffe, die het zenden van een Amerikaans expeditionair leger toejuichte.

Maar toen deze commentator begin deze herfst voor een jaar naar Harvard vertrok, namen anderen zijn taak over. De lezers werden toen plotseling met een scherpe koerswijziging in de hoofdredactionele kolommen geconfronteerd. Reserve over het Amerikaanse beleid kreeg de boventoon. Duitsland moet de VS wel financiele steun verlenen, maar van een grondwetswijziging die het zenden van Duitse troepen mogelijk zou maken, mag geen sprake zijn.

Op actualiteitsgebied zijn Duitse kranten notoir lui. De Suddeutsche is in naam een ochtendblad, maar de eerste editie is s'avonds om zeven uur al in Munchen verkrijgbaar. De excentrische ligging van de Beierse hoofdstad heeft daar veel mee te maken, de aanvoerwegen naar het Noorden zijn lang. Vanaf begin 1991 zal een deel van de oplage in Essen worden gedrukt.

Onvoldoende capaciteit van de drukkerij in Munchen was de directe aanleiding tot het besluit om een Bundesausgabe in het Ruhrgebied te gaan drukken. Maar deze expansie is ook bedoeld om de nationale spreiding te stimuleren. Dat is namelijk nog een zwak punt bij de SZ. Slechts dertig procent van de oplage wordt buiten Beieren afgezet, de FAZ heeft daarentegen een nationale spreiding van zestig procent.

De SZ heeft de grootste oplage van de uberregionale kwaliteitskranten: 395.000 exemplaren ( De zaterdagkrant heeft er 500.000). De FAZ heeft door de week een oplage van 381.000, Die Welt 230.000 en de Frankfurter Rundschau 195.000.

De Suddeutsche kan ook bogen op het grootste aantal redactionele en advertentiepagina's. De zaterdagkrant van de SZ is voor Nederlandse maatstaven zeer volumineus: 200 pagina's zijn geen uitzondering . Abonnees van NRC Handelsblad klagen graag dat zij met leesvoer worden overstelpt. Maar hun lijfblad is bijna een pamflet in vergelijking met de hoeveelheden papier die de abonnees van de SZ ( en de FAZ) vooral zaterdag te verstouwen krijgen.

Begin 1960 overschreed de zaterdagkrant van de SZ voor het eerst de drempel van 80 pagina's. De uitgever kwam toen met een verontschuldigend schrijven: “Uw krant weegt bijna een pond en is zo dik dat zij in menige brievenbus niet meer past. Wij vragen de abonnees om begrip, wanneer de postbode de krant, in plaats van in de brievenbus, voor de deur moet deponeren.

De SZ bezet een monopoliepositie in de markt van advertenties voor onroerende goederen, en deelt met de FAZ de lucratieve vacaturemarkt. De SZ telt 220 redakteuren. Dat cijfer geeft een enigszins geflatteerd beeld, want tot die staf behoren 44 journalisten die zeven regionale insteekkaternen dagelijks van copy voorzien. Met deze uit 1977 daterende regionale uitbreiding speelde de Suddeutsche in op de trek van de stad naar suburbia.

De Munchense krant heeft in zijn 45-jarige bestaan eminente verslaggevers en buitenlandse correspondenten gehad. Zoals Herbert von Borch die vele jaren een befaamd correspondent in Wahington was. Het gebouw van de SZ heeft een Jugendstil-facade en staat langs een drukke winkelstraat, in het hartje van de stad.

Polder

De redactie heeft met veel moeite verbanning naar de grune Wiese, de polder, kunnen voorkomen. Aan de rand van de stad is een moderne drukkerij gevestigd, waar de gezette pagina's vanuit de redactie naar toe worden geseind. Want ook bij de Suddeutsche Zeitung behoren de geur van drukinkt en het denderen van de persen tot het verleden.

Helemaal zonder zwakke plekken is het Beierse kwaliteitsblad niet. De eerste vier pagina's ( advertenties niet toegestaan) zien er verzorgd uit. Maar daarna moet de lezer pagina's lang eenkolomsberichten doorworstelen om weer bij weer bij een fatsoenlijk opgemaakt deel van de krant te belanden. Hoofdredacteur Schroder: “Wij streven meer dan de FAZ naar volledigheid”. Dat dit vier, vijf pagina's eenheidsbrei oplevert, stoort de abonnee ( die 80 procent van het lezerspubliek van de SZ vertegenwoordigt) kennelijk niet.

De bijvoegsels van de Suddeutsche doen in kwaliteit niet onder bij die van de FAZ. Het kleuren-magazine op vrijdag is aantrekkelijk opgemaakt, bevat serieuze features, en is duidelijk op een jong, goed verdienend publiek gericht. Als de SZ haar achterstand op de FAZ in nationale aantrekkingskracht wil inhalen, zal dat in dit marktsegment moeten gebeuren. De Frankfurter mag een wat vollediger krant dan de SZ, maar haar hang naar eerbiedwaardigheid en de wat plechtige toonzetting vormen geen natuurlijke trekpleisters voor yuppies. De Suddeutsche Zeitung heeft een jonger lezerspubliek dan haar concurrent. Het is een potentiele goudmijn in de jacht op nieuwe lezers buiten Beieren.

serie over internationale kranten, die de afgelopen weken op de opiniepagina's van maandag is gepubliceerd. De eerder verschenen portretten waren gewijd aan Le Monde, International Herald Tribune, Wall Street Journal, The Independent, El Pais en Haarets. Volgende week maandag: The New York Times.

    • Eric Boogerman