Karamazovs efficient samengevat

Voorstelling: De gebroeders Karamazov, naar F. Dostojewski. Tekst: Richard Crane, vertaald door Ton Vorstenbosch en Guus Vleugel. Spelers: Huib Broos, Kees Coolen, Jules Hamel en Cor van Rijn. Decor: Karina Lambert. Regie: Christiaan Nortier. Gezien: 5-1 in de Haarlemse Schouwburg.

Dostojewski vond de vadermoord van de gebroeders Karamazov, naar hij de aanklager in 1880 in de mond legde, “exemplarisch voor de morele ineenstorting van het hele land”. In de uit 1981 daterende toneelbewerking van de Engelse auteur Richard Crane is dat thema niet meer allesoverheersend; het schrikbeeld van een goddeloze tijd heeft plaats gemaakt voor een door ironie en gevoel voor absurdisme gekleurde berusting. Als er geen god meer is, luidt de gevolgtrekking nu, neemt de mens het recht in eigen hand - en dan worden er nu eenmaal vaders vermoord en onschuldigen veroordeeld.

Deze versie van De gebroeders Karamazov, gespeeld in een vrije produktie die vier maanden op toernee gaat, is een efficiente samenvatting van Dostojewski's epos. Er zijn slechts vier acteurs, die alle rollen spelen. Alle vier nemen ze om beurten de gedaante van hun vader aan, gewoon door even diens bontjas om de schouders te dragen. De toneeltekst is opgebouwd uit korte flashbacks die de psychologie van de karakters verhelderen, stukken uit de plot en monologen waarin de filosofische ideeen zijn vervat. Als een legpuzzel heeft Crane die elementen in elkaar geschoven. In de tweede helft wordt de vertelling lineair; dan gaat het vooral over de vraag wie de moord heeft gepleegd en wie er de schuld van krijgt.

Het toneelbeeld wordt beheerst door een zilverkleurige, schuin geplaatste lijst met een manshoog sleutelgat erin - een nogal protserig ding met negentiende-eeuwse ornamenten, waarvan de symboliek mij ontgaat. Meer effect heeft het platliggende kruis op de vloer, dat als loopplank fungeert en een scheiding vormt tussen de scenes. In de kostuums ontbreken de platitudes van de Russische folklore; de acteurs dragen bijna hedendaagse pakken.

Merkwaardig, dat ze desondanks af en toe uitbarsten in ouderwetse dramatiek, inclusief stemverheffing en gepassioneerde omhelzingen. Dat botst op de sobere, soms tot op het bot teruggebrachte tekst. Pas als de handeling na de pauze is toegespitst op de moord, ontstaat er een meer geserreerde speelstijl. Dan komt ook de berustende toon tevoorschijn, die de tragiek van de broers uit de negentiende eeuw trekt en er een nieuwe betekenis aan geeft - passend bij wat medevertaler Guus Vleugel elders het huidige mal du siecle heeft genoemd.