Pretoria's nieuwe staatsrecht beperkt macht meerderheid; Blanken blijven dominerend

Het constitutionele debat in Zuid-Afrika is te belangrijk om aan juristen over te laten. De keuzen voor een nieuw staatsrechtelijk bestel moeten namelijk worden gemaakt binnen de uiterst ingewikkelde context van de huidige sociaal-economische verhoudingen. De Klerks regeringsvoorstellen zouden betekenen dat de meerderheid de macht zal krijgen in Zuid-Afrika, maar dat die macht zo beperkt is dat de voorstellen voor progressief Zuid-Afrika onacceptabel zijn.

Als De Klerk zijn zin krijgt, zouden de bestaande sociaal-economische ongelijkheden in de wet worden verankerd door deze als 'minderheidsrecht' te definieren. Daarom moeten ook de toeschouwers in het buitenland de voorstellen verwerpen, hoe aimabel De Klerk als persoon ook overkomt.

Constitutionele kwesties zijn al jarenlang een belangrijk onderwerp voor Zuidafrikaanse politici en academici. Opeenvolgende regeringen van de Nationale Partij hebben semi-democratische 'hervormingen' geintroduceerd, zoals bijvoorbeeld de Presidentsraad (het multi-raciale adviesorgaan) en het drie-kamer parlement voor blanken, aziaten en kleurlingen (niet voor zwarten). Nu er een werkelijk democratisch stelsel moet worden opgezet, staan staatsrechtelijk geinteresseerden voor in Zuid-Afrika ongekende keuzen en problemen. De centrale vraag is: welk systeem moet er komen ter verkiezing van de wetgevende macht. Introductie van een evenredig kiesstelsel zoals in Nederland, blijft een belangrijke mogelijkheid. Zuid-Afrika heeft nu een op Engelse leest geschoeid districtenstelsel. Hoewel niet perfect, leidt evenredige vertegenwoordiging toch tot een betere afspiegeling van de wensen van de kiezer dan het districtenstelsel a la Westminster.

Ironisch

Het ironische is dat de Nationale Partij, die jarenlang de roep om een evenredig kiesstelsel van de oppositie - die het monopolie van de Partij probeerde te doorbreken - heeft genegeerd, nu zelf met zulke voorstellen komt. Een evenredig kiesstelsel is inderdaad 'democratischer'. Toevallig is het ook zo dat een evenredig kiesstelsel meer zeggenschap geeft aan minderheidsgroeperingen dan het Westminster-systeem.

In Zuid-Afrika zijn er nu - in tegenstelling tot in het verleden - onder blanke Zuid-Afrikanen veel aanhangers van evenredige vertegenwoordiging. Zij zijn plotseling voorstander van extra grondwettelijke bescherming van minderheden. Om precies dezelfde reden, zijn zwarte organisaties achterdochtig over een evenredig kiesstelsel. Als het Westminster-model goed was voor blank Zuid-Afrika, waarom zou het dan plotseling niet meer voldoen in een multi-raciaal Zuid-Afrika?

Maar constitutionele debatten kunnen niet alleen worden gevoerd in enge zin, los van de maatschappelijke situatie waarin het nieuwe bestel moet functioneren. In het verleden is de Nationale Partij duidelijk een meester gebleken in constitutionele manipulatie en de huidige voorstellen zijn geen uitzondering. Nu conservatieve blanken de politieke overmacht dreigen te verliezen, proberen zij de bestaande sociaal-economische dominantie vast te leggen in het nieuwe staatsrechtelijke bestel. Als zij hierin slagen, wordt de vraag over verkiezingen en zelfs over de vorm van wetgevende macht bijna theoretisch.

De voorstellen van de Nationale Partij houden in dat de minderheid (lees: de blanken) veto-rechten zullen hebben, waardoor elke wet die hun 'minderheidsrechten' kan bedreigen, kan worden tegengehouden. Dat hoeft op zich nog geen reden voor onrust te zijn, want dit verschijnsel komt in meer democratieen voor. Maar werkelijk alarmerend is de inhoud van zulke 'minderheidsrechten'.

Het belangrijkste is misschien wel dat zowel het 'vrije-markt systeem' als 'bescherming tegen onrechtvaardige belastingen' als 'minderheidsrechten' zullen worden vastgelegd. De subjectieve definities die men aan zulke begrippen kan toekennen, betekenen dat een toekomstige regering volstrekt geen armslag heeft, dat de economie veilig in de handen van de blanken kan blijven en dat daarom niets zal veranderen voor de meerderheid in het land.

Onverdeelde rijkdom

Zuid-Afrika is geen arm land. Het probleem is niet een gebrek aan rijkdom, maar de extreem ongelijke verdeling van rijkdom als gevolg van het racistische beleid uit het verleden. De rijke Zuid-Afrikanen (voornamelijk blanken) hebben prive-ziekenhuizen, prive-scholen en aandelen in geprivatiseerde staatsbedrijven en hun dure wijken hebben nauwelijks van de desegregatie 'te lijden' gehad. Bovendien is een lange termijn probleem niet alleen de reeds bestaande onevenwichtigheid in welvaart, maar ook de verdeling van bezit die de rijkdom voortbrengt. De voorstellen betekenen dat belangrijke bestaande economische privileges in de wet zullen worden verankerd en een meer gelijke verdeling van de rijkdom in de weg zullen staan.

'Interventie van regeringszijde' klinkt bijna besmet in de jaren negentig. Maar Zuid-Afrika is Oost-Europa niet. Het lijkt meer op de situatie in Rusland of Frankrijk voor hun revoluties. Alleen ingrijpen door een democratisch gekozen regering kan zinvolle verandering brengen in de situatie van extreme ongelijkheid in kansen en welvaart zoals die tot op heden onverminderd voortduurt. Simpelweg ombuigen van politieke en economische keuzen naar wat in de meeste landen een acceptabele koers zou zijn is in Zuid-Afrika niet voldoende.

De Klerk heeft de wereld vermurwd met zijn minzame stijl en zijn pogingen tot democratische hervormingen in Zuid-Afrika. Maar hij blijft hoofd van een politieke partij die voorstelt blanke dominantie voort te zetten, na de invoering van democratie. Het constitutionele debat is dan ook niet gebaat bij juridische hoogstandjes los van de sociaal-economische realiteit in Zuid-Afrika. Een meerderheidsregering kan alleen die stappen ondernemen die nodig zijn om de zaak enigszins in balans te brengen, als zij op basis van het staatsrechtelijk bestel op democratische wijze kan omgaan met de economie zoals het haar nodig lijkt. De roep om de druk op De Klerk en zijn regerende partij (via sancties maar ook op andere manieren) te verminderen, wordt steeds sterker. In haar haast om een oplossing te vinden voor Zuid-Afrika moet de wereld niet de ware betekenis van 'democratie' uit het oog verliezen.

Regeren door (alle) mensen betekent vrijheid van keuze. Als de mogelijkheid tot keuze wordt beperkt, betekent dit een beperking van de democratie. En zulke beperkingen zijn alleen aanvaardbaar als zij algemene steun hebben.

    • Ross Aitken