Spero geeft de ideale vrouw de vrijheid; Overzicht werk van Amerikaanse kunstenares in Gemeentemuseum Arnhem

Tentoonstelling: Nancy Spero. T-m 27-1 in Gemeentemuseum, Utrechtseweg 87, Arnhem. Duitstalige catalogus: fl. 29, 50.

Naakt als een Griekse godin jogt ze ritmisch over het platte vlak, genietend van haar grenzeloze vrijheid. Ze is in gezelschap van talloze 'zusters' die, omdat ze een afdruk zijn van hetzelfde sjabloon, sprekend op haar lijken. Ze hebben allemaal dezelfde 'look of a winner'. Hun bewegingsvrijheid is onbeperkt; geen schilderijlijst houdt ze tegen.

De Amerikaanse Nancy Spero (1926) maakt in haar werk veelvuldig gebruik van het procede van vermenigvuldiging. Haar ideale vrouw heeft kort haar en kleine borsten. Spero vult haar scherpe contouren in met alle mogelijke kleuren, maar de vrouw in doorschijnend roze springt er wel het meeste uit tussen al haar evenbeelden.

Spero probeert zo een verhaal te vertellen over de vrouw door de eeuwen heen in verschillende culturen. Een overzicht van haar werk van 1958 tot heden was te zien in Berlijn en Bonn en wordt nu getoond in het Gemeentemuseum Arnhem.

Tien jaar geleden, in de tijd dat nog gesproken werd van 'eenvrouwstentoonstellingen', exposeerde Spero voor het eerst in Nederland. Ze was vertegenwoordigd op de tentoonstelling Feministische Kunst Internationaal, die onder meer werd samengesteld door Liesbeth Brandt Corstius. Ook nu is het Brandt Corstius, inmiddels directeur van het Gemeentemuseum Arnhem, die Spero naar Nederland heeft gehaald.

Nancy Spero heeft ook vrouwen in andere poses en stemmingen afgedrukt en ingekleurd. Rouwende, kruipende, vastgebonden en masturberende vrouwen zijn in dezelfde techniek vermenigvuldigd en in een ritmische compositie bij elkaar gebracht. Ze maakt daarbij gebruik van bestaande afbeeldingen, uiteenlopend van Afrikaans houtsnijwerk tot Egyptische tekeningen en hedendaagse foto's. Als ze maar vrouwen voorstellen.

Ze plaatst haar figuren als in stripverhalen op lange stroken papier, een werkwijze geschikt om een verhaal te vertellen en een verloop in de tijd aan te duiden. Het lijkt alsof Spero vrouwen op die manier een zichtbare plaats in de geschiedenis wil geven. Ze is wars van een persoonlijke stijl: de traditionele middelen om een persoonlijke visie weer te geven ontbreken bijna geheel.

Voordat ze zich tien jaar geleden richtte op druktechniek, schilderde ze wel uit de losse hand. Ze maakte voor die tijd - midden jaren zestig was dramatisch expressief schilderen taboe - uitzonderlijke schilderijen, die doen denken aan de doeken van Susan Rothenberg uit de jaren zeventig. Haar Mother en Children uit 1962 zou ook twintig jaar later in de tijd van de Nieuwe Wilden gemaakt kunnen zijn. Het is een somber donker doek, waaruit een stille, geheimzinnige sfeer spreekt, geschilderd met een wilskrachtige oerdrift. De moeder en haar kroost gaan in stevige contouren op in de achtergrond. Ook haar tekeningen uit die tijd zijn heftig en overtuigend. Hierna volgde een periode met een duidelijke politieke stellingname. Spero stelde daarin martelingen van vrouwen in fascistische dictaturen aan de kaak, maar ook de oorlog in Vietnam komt aan bod; ze neemt het op voor slachtoffers van seksueel geweld en onderdrukking. Het wapen van de vrouw is onmiskenbaar haar tong, een telkens terugkerend thema in haar werk. Tekst en beeld ondersteunden in die periode Spero's ondubbelzinnige standpunten.

Discussie

Sinds die tijd heeft Spero, om het persoonlijke te vermijden, gekozen voor een objectieve werkwijze. Stempels en sjablonen nemen nu de plaats in van haar handschrift. Deze stijl past in de traditie van kunst met een revolutionair elan. Thema en onderwerp moeten helder zijn voor iedereen, ook voor niet-ingewijden. Spero stelde haar kunst in dienst van het feminisme. Aan de hand van haar werk en dat van anderen moesten discussies gevoerd kunnen worden. Haar stijl is sindsdien in een opzicht veranderd: koos ze vroeger voor representatie van direct geweld en fysieke actie, nu geeft ze blijk van een meer antropologisch bepaalde visie. Ook voor vrolijke dansende vrouwen ruimt ze nu plaats in.

Door de vorm waarin Spero haar vrouwen presenteert, verwacht je een helder standpunt. Maar dat ontbreekt: nu het werk niet meer uitsluitend uit venijn en agressie bestaat, maar alle gemoedstoestanden zijn gelijkgeschakeld, heeft het nog maar weinig zeggingskracht.

Het idee dat kunst dienstbaar zou moeten zijn aan een ideologie is niet meer in de mode. Daar worstelt Spero mee, al is dat aan haar recente werk niet af te lezen: voorlopig joggen haar vrouwen voort in een overwinningsroes.

    • Mark Peeters