Ontleding

Een autosloper en een scheikundige aten een patatje in de snackbar. 'Weet u wat het leuke is van mijn vak? ' vroeg de sloper. 'Nou? ' antwoordde de chemicus. 'Dat je alles uit elkaar kunt halen, net zo lang tot je alleen maar schroefjes, moertjes en losse onderdelen overhoudt.' 'He, wat grappig, ik heb precies hetzelfde, ' antwoordde de scheikundige, 'maar ik ga nog veel verder dan u. Ik ben pas tevreden als ik ook de moleculen heb gesloopt en alleen maar losse atomen overhoud.'

Vandaag gaan we water ontleden met behulp van elektriciteit. We hebben nodig: een glazen koffiekan, een platte zaklantaarnbatterij, twee reageerbuisjes of rechte borrelglaasjes, wat soda en twee eindjes geisoleerd koperdraad.

Vul de koffiekan voor driekwart met water. Ontbloot de stukken koperdraad aan de ene kant over een lengte van anderhalve centimeter, aan de andere kant over een lengte van vijf. Bevestig de korte ontblote einden aan de polen van de batterij en steek de lange in het water, zonder dat ze elkaar raken. Na een poosje wachten zie je dat zich op de beide draden langzaam belletjes vormen. Je kunt dit proces versnellen door een theelepel soda in het water op te lossen. Als je de draden dan weer in het water laat zakken, zie je dat er veel sneller belletjes ontstaan dan wanneer er geen soda in het water is opgelost.

De belletjes groeien en als ze groot genoeg zijn, stijgen ze op naar de oppervlakte. Je kunt ze daar opvangen met omgekeerde reageerbuisjes of borrelglaasjes. Dompel deze onder zodat ze vollopen met de oplossing, keer ze om en plaats ze over de uiteinden van de draden. Om alle belletjes op te vangen kun je de ontblote uiteinden van de beide draden het beste omhoog laten steken. Daarvoor hoef je ze alleen maar even om te buigen, zodat ze als haakjes naar boven steken.

Na enige tijd zie je dat in het ene buisje of glaasje meer sodawater wordt teruggeduwd dan in het andere, met andere woorden dat het meer gasbelletjes opvangt. Om precies te zijn vangt het ene buisje twee keer zo veel gas op als het andere.

Door de elektrische lading op de draden wordt het water ontleed in zijn bestanddelen: waterstof en zuurstof. Aan de draad, verbonden met de negatieve pool van de batterij, ontstaat waterstof (door scheikundigen afgekort tot H), aan de positieve kant ontstaat zuurstof (afgekort tot O). Zoals je zelf kunt zien ontstaat er twee keer zoveel H als O. Kennelijk zit er in water twee keer zoveel waterstof als zuurstof en inderdaad: de scheikundige formule voor water is HO.

De oudste bewaard gebleven ondubbelzinnige referentie aan het noorderlicht uit de Klassieke Oudheid dateert van 476 voor Christus, een fragment van Plutarchus. Aristoteles beschreef het in zijn Meteorologica uit eigen waarneming. De Romein Seneca verhaalt in zijn Naturales Quaestiones trouwens van een voor de hand liggende vergissing: op een avond in het jaar 37, tijdens het bewind van keizer Tiberius, rukten vanuit Rome enkele cohorten soldaten uit naar de nabije kustplaats Ostia, omdat de hemel daarboven rood gekleurd was en de nederzetting dus waarschijnlijk in brand stond. Het was uiteraard slechts het noorderlicht.