Aeschylus en zijn Smekelingen; Wij willen maagd blijven

Aeschylus, wiens tragedie De Smekelingen morgen in premiere gaat bij het Theater van het Oosten, schreef niet over het noodlot zoals vaak beweerd wordt, maar over een door de mens verbroken evenwicht dat door een goddelijk ingrijpen weer wordt hersteld. De Smekelingen is de eerste van drie tragedies over de Danaiden. “Gesmoord in een gebed tot vader Zeus wordt hier voor de eerste keer in onze cultuur het probleem van de 'tweede sekse' gesteld.”

Athene, lente 463 v. C. Het Dionysustheater is volgelopen voor het jaarlijkse toneelfestival. Al voor zonsopgang hebben duizenden toeschouwers zich met hun picknickmand een plaats op de helling uitgezocht. Tegen de zuiderflank van de Akropolis is in een halve cirkel een tribune met zitplaatsen opgetimmerd (hopelijk steviger dan degene die een paar jaar geleden onder het enthousiasme is ingezakt). De armsten hebben van het stadsbestuur gratis entreepenningen gekregen. De hele voorstelling is trouwens een officiele aangelegenheid. Naast de priester van Dionysus zitten buitenlandse eregasten en functionarissen op de eerste rij.

De eponieme archont, de topambtenaar die zijn naam aan het jaar geeft, heeft de deelnemers geselecteerd en drie magnaten als sponsors aangewezen. Op hun kosten hebben de koorleiders, koorleden, spelers en muzikanten de stukken ingestudeerd. De regisseurs zijn de auteurs zelf. Dit jaar gaat de strijd

sen Aeschylus, Sophocles en Mesatus: een vaste waarde, een gevreesde uitdager en een underdog. Vandaag is Aeschylus aan de beurt. Een paar dagen terug heeft hij bij de voorstelling van het programma de titels van zijn inzending bekend gemaakt: De smekelingen, De Egyptenaren, De Danaiden en Amymone, drie tragedies en een saterspel, dat laatste als een luchtige afsluiting van een dag vol ach en wee. Het publiek vraagt zich af of het de nu 62-jarige auteur, die vaak in zijn stukken meespeelt, zal herkennen onder zijn tragisch masker.

De vluchtelingen

De heraut geeft het openingssignaal. Een rei van twaalf mannen komt zingend van rechts op en verspreidt zich over de ronde dansruimte, waar het altaar van Dionysus is besproeid met het bloed van een biggetje. De als vrouwen verklede koorleden dragen kleurige exotische kostuums.

Aan het eind van het festival komt een door het lot aangewezen jury samen om de prijzen toe te kennen (Plato zou zo'n democratische beoordeling later smalend 'theatrocratie' noemen). Aeschylus wordt voor Sophocles en Mesatus gelauwerd - letterlijk vrijwel, want hij krijgt een krans van klimop.

Moraal

Nu, bijna tweeduizendvijfhonderd jaar later, wekt deze bekroning verwondering. Alle theaterkenners zijn het er immers over eens dat De smekelingen veruit het primitiefste en zwakste stuk is van de zeven bewaarde tragedies van Aeschylus (hij schreef er alles bij elkaar wel negentig). Daarom werd het vroeger ook algemeen als het oudste overgebleven treurspel van onze cultuur beschouwd, tot een papyrusvondst ons wijzer maakte.

Maar we mogen niet uit het oog verliezen dat de Atheense jury niet alleen dat stuk bekroonde, maar de gehele tetralogie waarvan het deel uitmaakte. De geschiedenis van de Danaiden eindigde niet met De smekelingen. In een tweede tragedie, De Egyptenaren, verloren de meisjes hun beschermheer en werden tot een huwelijk gedwongen. Zij vermoordden hun echtgenoten; alleen Hypermnestra spaarde Lynceus, op wie zij verliefd was geworden. In de slottragedie, De Danaiden, had er een verzoening plaats; het huwelijk van Hypermnestra werd een voorbeeld voor het huwelijk van de andere Danaiden met vooraanstaande Argiers. Ook het saterspel Amymone eindigde trouwens met een verbintenis tussen een Danaide en de god Poseidon.

Pas in het licht van dat vervolg wordt de boodschap van De smekelingen transparant. De Griekse tragedie heeft altijd een moraliserend karakter. De Atheense staatsman Pisistratus, die de toneelwedstrijden invoerde, had er een soort volksopvoeding mee op het oog. Door een gelukkig toeval was de Griekse uitdrukking voor 'opvoeren' dezelfde als die voor 'opvoeden' (didaskein). Wat is nu de moraal van ons stuk?

De grondproblematiek van Aeschylus is niet, zoals nog in veel populariserende handboekjes te lezen valt, die van de Moira of het Noodlot, maar die van de Dike of de Gerechtigheid. Liever dan van Gerechtigheid zouden we misschien kunnen spreken van Evenwicht. Het gaat er immers telkens om dat een door de mens verbroken evenwicht door een goddelijk ingrijpen weer wordt hersteld. In De smekelingen plegen de zonen van Aegyptus een inbreuk doordat zij de dochters van Danaus tegen hun wil in willen huwen: ze zullen daarvoor moeten boeten. Anderzijds gaan de Danaiden te ver in hun verzet tegen dat huwelijk door maagd te willen blijven. Hun mannenhaat wordt symbolisch opgeheven door het optreden van de godin Aphrodite, die de liefde tussen man en vrouw op dezelfde hoogte plaatst als het kosmisch huwelijk tussen hemel en aarde.

Tegenstellingen

Een modern regisseur zal misschien weinig voelen voor een zo conservatieve moraal. Hij moge dan bedenken dat zelfs het ergste Law en Order-stuk als een soort negatiefbeeld zijn tegendeel laat zien. De drie tegenstellingen die de Atheense democratie verscheurden komen ook in dit stuk in beeld.

De eerste tegenstelling is een politieke; die tussen tirannie en democratie. Koning Pelasgus is verplicht om met de volksvergadering over het vluchtelingenprobleem te overleggen. 'Het volk betwist graag het gezag', verzucht de koning. Ook de Atheense volksvergadering wilde wel eens dwarsliggen bij maatschappelijke discussies.

De tweede tegenstelling is een seksuele; die tussen man en vrouw. In De smekelingen klinken kreten van mannenhaat op, die in mannenmoord zullen eindigen. Artemis, de godin van de maagdelijkheid, wordt aangeroepen tegen Hera, de godin van het huwelijk. In de slottirade horen we zelfs een Griekse variant op 'Power to the Women' (kratos gunaixin). Gesmoord in een gebed tot vader Zeus wordt hier voor de eerste keer in onze cultuur het probleem van de 'tweede sekse' gesteld.

De derde tegenstelling is een racistische: die tussen Grieken en vreemdelingen. Wat is De smekelingen anders dan het pleidooi van een groep bootvluchtelingen met een donkere huid, die in een beschaafd land asiel zoeken? Actueler kon het nauwelijks, nu Roemenen, Molukkers en Marokkanen aan onze deuren kloppen. Zou de Griekse tragedie dan toch eeuwig zijn?

    • Paul Claes