De crisis-draaiboeken liggen klaar in Den Haag

AMSTERDAM, 3 jan. - Terwijl de woordenoorlog tussen Irak en de Verenigde Staten al volop woedt, gaan de militaire voorbereidingen voor een oorlog in de Golf in hoog tempo voort. Als er na 15 januari inderdaad een oorlog uitbreekt, is Nederland daar dan op voorbereid? Wat voor draaiboeken liggen klaar op de Nederlandse ministeries, bij bedrijven en instellingen?

Verscheidene departementen hebben voor een eventuele oorlog in de Golf scenario's op de plank liggen, de energiewereld heeft grote olievoorraden aangelegd en de financiele wereld berekent de mogelijke gevolgen van een oorlog voor de olieprijs, de rente en in het algemeen de ontwikkeling van de economie.

Het ministerie van binnenlandse zaken bereidt zich op twee manieren voor op een oorlog in de Golf. Dreigementen van pro-Iraakse groeperingen dat een oorlog terroristische aanslagen in het Westen zal ontketenen, raken Binnenlandse Zaken als verantwoordelijk departement voor de openbare orde en veiligheid in Nederland. Een woordvoerder wil niet zeggen wat voor acties het ministerie vreest, maar: “We hebben scenario's klaar liggen, speciaal voor het geval van een Golf-oorlog. Het gaat om preventieve en beschermende maatregelen.”

Tevens neemt Binnenlandse Zaken deel aan een interdepartementale overleggroep over de Golf-crisis. “Het gaat om een onderlinge afstemming tussen de betrokken ministeries. Het Landelijke Coordinatie Centrum - de eenheid voor rampenbestrijding, grootschalige verstoring van de openbare orde en veiligheid - speelt daarin een belangrijke rol. In november is het overleg nog bijeen geweest, begin januari komt men wellicht weer bijeen.” Behalve Binnenlandse Zaken nemen ook de ministeries van buitenlandse zaken, algemene zaken, defensie, WVC, economische zaken, verkeer en waterstaat en justitie aan het overleg deel.

De meeste ministeries en instellingen zijn zeer terughoudend met het verstrekken van informatie over het bestaan van eventuele crisis-draaiboeken, en zeker over de inhoud daarvan. De Rijksvoorlichtingsdienst wil niet meer kwijt dan dat “op verschillende ministeries verschillende diensten zich op alle mogelijke eventualiteiten voorbereiden”.

Alleen het ministerie van economische zaken heeft in een brief aan de Tweede Kamer, in oktober, inzicht gegeven in zijn scenario voor het geval de olietoevoer uit het Midden-Oosten stagneert. Het scenario wordt voortdurend geactualiseerd, aldus EZ.

De Nederlandse olievoorraden zijn, bij gelijk blijvend gebruik, goed voor zo'n 155 dagen. Maar bij een langdurige, grootschalige oorlog kunnen maatregelen nodig zijn om het energiegebruik te ontmoedigen of te beperken. Het Internationale Energie Agentschap (IEA) kan een zogeheten 'subcrisis' uitroepen, waarna EZ meteen een publiciteitscampagne begint om het publiek tot energiebesparing aan te sporen.

Met de meest betrokken departementen (verkeer en waterstaat, justitie) heeft EZ overleg gevoerd over eventuele verdergaande maatregelen bij een 'echte crisis-situatie'. Volgens het IEA is sprake van een 'echte crisis-situatie' wanneer de olie-aanvoer met zeven procent terugvalt.

Pag. 3: Bij 'echte crisis' in Golf wordt de industrie ontzien

Het scenario van EZ voorziet bij het uitbreken van een 'echte crisis-situatie' in een verlaging van de maximumsnelheid, een afleveringsbeperking voor bedrijven, invoering van een autoloze zondag of, als de crisis nog ernstiger wordt, een rantsoeneringssysteem waarbij de benzine uitsluitend op de bon wordt verkocht. De industrie zal zoveel mogelijk worden ontzien. De zogeheten Interdepartementale Commissie Aardolieproblematiek adviseert het kabinet over het te voeren beleid bij een olietekort.

Ook het ministerie van verkeer en waterstaat heeft een antwoord klaar liggen op een stokkende olie-aanvoer, aangezien die de transportsector hard zou kunnen treffen. Als de situatie zo ernstig wordt dat ook het rantsoeneringssysteem van Economische Zaken niet meer toereikend is, zal Verkeer en Waterstaat overgaan tot zogeheten prioritaire toewijzing van brandstof. “Bepaalde soorten vervoer krijgen dan voorrang”, aldus een woordvoerder. “Maar dan moet er echt een heel groot tekort aan brandstof zijn.” De criteria op grond waarvan toewijzing in zo'n geval gebeurt worden ad hoc vastgesteld.

Hoewel het ministerie van defensie, met twee fregatten en een bevoorradingsschip in de Golf vertegenwoordigd, zegt dat van bijzondere voorbereidingen geen sprake is, wordt al wel gesproken over de mogelijkheid dat de Nederlandse schepen worden ingezet voor de verdediging van de Amerikaanse vloot. “De marineschepen in het Golfgebied hebben alles bij zich om zichzelf te verdedigen”, aldus een woordvoerder van het ministerie. “Hun taak is toe te zien op de naleving van de boycot tegen Irak. De samenwerking en coordinatie met de marines van de Amerikanen, de Britten en de Fransen gaan in de praktijk uitstekend. Maar als er van een oorlogssituatie sprake is, moeten de beslissingen op politiek niveau genomen worden.” Minister Ter Beek zou dag en nacht telefonisch bereikbaar zijn.

In het kabinet wordt intussen al gesproken over de eventuele nieuwe rol van de marine in de Golf. En op militair niveau overlegt men daarover al met de Amerikanen, aldus de woordvoerder van defensie. Ook oefenen de fregatten in de Golf al op een mogelijke taak bij de verdediging van Amerikaanse schepen.

Buitenlandse Zaken zegt geen speciaal crisis-plan of scenario te hebben voor het geval er oorlog in de Golf uitbreekt. “We hebben onze gewone contingency planning, ook op de ambassades.” Buitenlandse Zaken heeft de vertegenwoordigingen in de regio niet versterkt met extra mankracht of materieel.

Ook WVC zegt geen bijzondere draaiboeken klaar te hebben liggen. Wel wordt in Utrecht de laatste hand gelegd aan een ondergronds calamiteitenhospitaal, geschikt voor de opvang van slachtoffers van chemische oorlogvoering. Het project, een samenwerkingsverband van het Academisch Ziekenhuis Utrecht, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiene (RIVM) en het ministerie van defensie, dateert van lang voor de Golfcrisis en is bedoeld als algemene voorziening voor calamiteiten.

Voor het bedrijfsleven zijn de gevolgen van een oorlog in de eerste plaats te verwachten op het gebied van de energievoorziening. De olie-aanvoer kan in gevaar komen en de olieprijzen kunnen daardoor (en door speculatie) tot grote hoogten worden opgedreven, met alle gevolgen van dien.

Bij de Koninklijke-Shell Groep houdt men “natuurlijk rekening met allerlei eventualiteiten”, aldus een woordvoerder. Shell bereidt zich zowel voor op de risico's die het als bedrijf en werkgever loopt, als op de risico's die zich op energiegebied kunnen voordoen. “Er is over nagedacht, er ligt iets klaar. Maar dat soort dingen werkt alleen maar als je er niet over praat”, wil de oliemaatschappij slechts kwijt. Shell is voor de helft eigenaar van een raffinaderij bij Jubail, in het oosten van Saoedi-Arabie, waar enkele tientallen Nederlanders werken.

Een oorlog in de Golf kan de financiele wereld op haar grondvesten doen schudden, volgens een onderzoeker van het economisch bureau van de ABN-Amro. De bank heeft, om op de macro-economische gevolgen van een oorlog voorbereid te zijn, een aantal scenario's doorgerekend met verschillende olieprijzen.

“Als er een crisis uitbreekt waarbij een deel van de olievelden buiten gebruik wordt gesteld, zal dat een hysterisch effect op de olieprijs hebben - ongeacht de voorraden”, aldus de onderzoeker. “De prijs kan dan tot 70 dollar per vat en meer stijgen, waardoor een enorme hoeveelheid kapitaal naar de olieproducerende landen zal stromen. Veel van dat geld zal wel terugstromen en besteed worden in Europa en Japan, maar de Verenigde Staten zouden wel eens slachtoffer van die ontwikkeling kunnen worden.”

“Een van de gevolgen zal een sterke toename van de inflatie zijn en een sterke stijging van het renteniveau. De rente zal dan toch zeker 1 a 1, 5 procentpunt hoger komen te liggen. De aantrekkingskracht van de D-mark en het pond zal toenemen. Als de beleggers benauwd worden voor de hoge rente, kelderen de aandelenkoersen. Wat er dan gebeurt hangt af van de snelheid waarmee de petrodollars terugvloeien in de Westerse economieen. Bij dergelijke onevenwichtigheden zullen vooral de zwakke economieen het erg moeilijk krijgen.”

Akzo, een van de zeer grote energie-gebruikers in Nederland, heeft geen crisisdraaiboek en geen crisisteam dat zich speciaal bezighoudt met de spanningen rondom de Golf. “In onze normale planning houden we al rekening met risico's. Maar een oorlog is een zaak waarop je je gezien de onvoorspelbaarheid moeilijk kan voorbereiden. Dat geldt helemaal voor zo'n gedecentraliseerde onderneming als Akzo.”

Ook de Amsterdamse effectenbeurs heeft geen speciaal scenario opgesteld. “Het is de intentie van de beurs om gewoon door te draaien”, aldus een woordvoerder.

G. de Marez Oyens, secretaris van de Federation Internationale des Bourses de Valeur (FIBV) in Parijs, zegt: “Op alle beurzen liggen draaiboeken klaar voor crisissituaties. Maar op zich is een oorlog geen reden om bijvoorbeeld gezamenlijk alle beurzen te sluiten. Iedereen heeft al op een oorlog vooruit kunnen lopen, iedereen heeft de tijd gehad zijn posities in te nemen. Natuurlijk kunnen de beurzen springerig worden bij onverwachte gebeurtenissen, maar wat dat betreft kan plotselinge vrede even ernstige gevolgen hebben.”

    • Juurd Eijsvoogel