IK KAN ZELF ADERVERKALKING VOORKOMEN

D. Ornish. Dr. Dean Ornish's program for reversing heart disease. Random House, Inc., New York 1990. ISBN 0-394-57565-2.

Ornish D, Brown SE, Scherwitz LW, et al. Can lifestyle changes reverse coronary heart disease? The Lifestyle Heart Trial. Lancet 1990; 336: 129-133.

Deze zomer verscheen in Amerika het boek 'Dr. Dean Ornish's Program For Reversing Heart Disease'. Ornish legt daarin uit hoe door veranderingen in voeding, rookgewoonten, omgaan met stress en lichaamsbeweging, atherosclerose ('aderverkalking') kan worden voorkomen of verminderd. De adviezen van Ornish zijn gebaseerd op zijn onderzoek, deze zomer gepubliceerd in het medisch-wetenschappelijke tijdschrift 'The Lancet', waarin bij patienten met vernauwing van de bloedvaten rond het hart verbetering optrad nadat zij een jaar onder begeleiding een gezondere levensstijl hadden aangenomen.

Ornish' boek is bedoeld voor mensen die zelf, door verandering van hun leefgewoonten, hun gezondheidstoestand willen verbeteren. Uitgelegd wordt hoe atherosclerose ontstaat en waarom gezonde voeding lichaamsbeweging, stoppen met roken en ontspanningsoefeningen daar invloed op hebben. De dikke pil van Ornish bestaat voor eenderde uit oefenstof en recepten.

Atherosclerose is een proces waarbij in de vaatwanden vetachtige stoffen (o.a. cholesterol) worden afgezet, waardoor de bloedvaten dichtslibben en minder elastisch worden. Bij sterke vernauwing, bijvoorbeeld als de diameter van een bloedvat 70% kleiner is, kunnen er problemen ontstaan in de zuurstofvoorziening van organen en weefsels, zoals het hart.

De belangrijkste beinvloedbare risicofactoren voor het ontstaan van atherosclerose zijn hoge bloeddruk, roken en een te hoog cholesterolgehalte in het bloed.

Cholesterol wordt in het bloed getransporteerd gebonden aan bepaalde eiwitten (lipoproteinen). Cholesterol is onder andere een grondstof voor allerlei hormonen. Vanuit de lever wordt cholesterol naar andere organen getransporteerd door Lage Dichtheids Lipoproteinen (LDL), die ongeveer 70% van al het cholesterol bevatten. In die vorm kan het cholesterol aan de wand van de bloedvaten worden afgezet. Hoge Dichtheids Lipoproteinen (HDL) voeren cholesterol uit de weefsels af naar de lever, waar het afgebroken kan worden. Een hoog LDL-cholestrolgehalte verhoogt de kans op een hartinfarct, een hoog HDL-cholesterol verkleint die.

Verzadigd vet

Veel mensen in de Westerse wereld hebben een te hoog (LDL-) cholesterolgehalte. De voeding is daarop van grote invloed. Het belangrijkste daarbij is de hoeveelheid vet in de voeding, vooral het gehalte verzadigd vet, maar ook de hoeveelheid cholesterol in de voeding is van belang.

Tot een aantal jaren geleden werd verondersteld dat atherosclerose met het toenemen van de leeftijd altijd verergert (progressie) en dat met medicijnen en door verandering in levenswijze dit proces op zijn gunstigstzou kunnen worden vertraagd. Inmiddels is echter aangetoond dat atherosclerose in beperkte mate omkeerbaar is (regressie). Daardoor kan een dichtgeslibde ader weer iets open gaan, wat een relatief grote verbetering van de doorbloeding van het weefsel tot gevolg heeft.

In bijna alle uitgevoerde studies naar regressie worden medicijnen gebruikt. Een van de eerste waarbij met voeding regressie werd bereikt is in Nederland uitgevoerd: de Leiden Interventie Studie. Twee jaar lang volgden 39 patienten met hartklachten een dieet waarin vooral de hoeveelheid verzadigd vet sterk beperkt was: 34% van de energie werd geleverd door vet, waarvan minder dan 10% door verzadigd vet. Na twee jaar was het cholesterolgehalte in het bloed gemiddeld 10% gedaald, was bij elf patienten geen progressie opgetreden en bij zeven patienten zelfs regressie. In dit onderzoek ontbrak echter een controlegroep.

De Life Style Heart Trial van Ornish had wel een controlegroep. In deze een jaar durende interventiestudie werd een aantal patienten met klinisch aangetoonde vernauwing van de bloedvaten rond het hart aselect in twee groepen verdeeld. De ene groep (de controlegroep) kreeg een gewone behandeling: medicatie (bloeddruk-, en cholesterolverlagende medicijnen, antistolling) en een algemeen advies over voeding, roken en lichamelijke activiteit. De andere groep (de interventiegroep) volgde een alternatief programma, volledig gericht op veranderingen in voeding, lichamelijke activiteit, rookgedrag en het omgaan met stress. Deze groep kreeg dus geen medicijnen en werd zeer intensief begeleid. In de interventie-groep trad bij 82% van de patienten de gewenste regressie op, in de controle groep was dat slechts 53%. Een opmerkelijk resultaat, dat echter ook laat zien dat niet iedereen genoeg heeft aan alleen het wijzigen van de leefgewoonten: in de interventiegroep verbeterde 18% van de deelnemers niet.

Dotterbehandeling

Voor personen met hartklachten lijkt aanpassing van de leefgewoonten een eerste vereiste. Toch wordt vaak alleen in curatief of met mediciijnen ingegrepen: een by pass rond dichtgeslibde hartaderen, een dotterbehandeling om bloedvaten weer te openen, antistolling om te voorkomen dat kleine bloedklontjes de vernauwde bloedvaten helemaal afsluiten. In acute situaties zijn deze ingrepen natuurlijk van levensbelang. Of zoals Ornish het zelf omschrijft: ' If a person comes into the emergency room, I don't just feed him brocoli and tell him to start meditating'. Op lange termijn verdient het echter aanbeveling tevens de oorzaak van de ziekte, en niet alleen de symptomen te bestrijden.

Ornish bespreekt in zijn boek uitvoerig de verschillende strategieen om het omgaan met stress, roken, lichamelijke activiteit en voeding te kunnen veranderen. Ornish vindt stressreductie erg belangrijk. Hij neemt daarin een uitzonderingspositie in, want stress is geen algemeen geaccepteerde risicofactor voor hartziekten.

Stress, aldus Ornish, volgt niet automatisch uit een moeilijke situatie, maar vooral uit de manier hoe daarmee wordt omgegaan. Hij schrijft daarom ontspanningsoefeningen, communicatietechnieken en meditatie voor om mensen weerbaarder te maken tegen stress-situaties. Minder stress heeft mogelijk gunstige effecten op de bloeddruk. Misschien is echter het belangrijkste gevolg van stressreductie wel dat daardoor het uitvoeren andere onderdelen van het interventieprogramma wordt vergemakkelijkt. Het is natuurlijk eenvoudig om iemand te adviseren om te stoppen met roken, maar als iemand onder stress altijd een sigaret opsteekt, zal daar dus eerst iets aan moeten veranderen.

Korte-termijnvoordelen

Het stoppen met roken probeert Ornish trouwens te versnellen door meer nadruk te leggen op de aansprekende korte-termijnvoordelen (betere conditie, verbeterde reuk en smaak, frissere adem) dan op de lange-termijneffecten (kleinere kans op hartinfarct en longkanker).

Lichamelijke activiteit is een ander belangrijk onderdeel van Ornish's programma. Door meer lichaamsbeweging gaat het 'goede' HDL-cholesterolgehalte omhoog. Matige inspanning gedurende minimaal een half uur per dag, bijvoorbeeld een stevige wandeling, is hiervoor voldoende.

Het dieet dat Ornish zijn deelnemers gaf week sterk af van het gangbare Amerikaanse (en Nederlandse) voedingspatroon. Er worden twee typen dieten onderscheiden. Het Reversal Diet is voor mensen die al hartklachten hebben. Wie nog geen klachten heeft kan het iets minder strenge Prevention Diet volgen.

Het Reversal Diet is een vet-arm vegetarisch dieet, waarbij ongeveer 10 procent van de energie door (voornamelijk onverzadigd) vet wordt geleverd en slechts 5 milligram cholesterol per dag uit de voeding wordt opgenomen. De energie-opname is niet beperkt, niemand hoeft dus honger te lijden. Omdat vet per gram ruim tweemaal zoveel energie levert als eiwitten en koolhydraten, neemt de hoeveelheid voedsel toe. Het gaat dus niet zozeer om minder, maar vooral om anders eten. Het dieet is vegetarisch omdat dierlijke produkten vaak rijk zijn aan zowel verzadigd vet als cholesterol. Het drinken van een matige hoeveelheid alcohol is niet verboden. Bijna niets wordt gebakken of gebraden (laat staan gefrituurd) - veel gestoomd of gegrild.

Dit dieet wijkt sterk af van wat gebruikelijk is. Mensen die het volgen en een normale hoeveelheid van 2500 kilocalorieen per dag opnemen, kunnen dan slechts 28 gram vet (1 gram vet levert 9 kcal) eten. Zoveel zit al in vier dun besmeerde boterhammen met kaas. Ter vergelijking: in Nederland komt gemiddeld nog 40% van de energie uit vet, viermaal de hoeveelheid die Ornish voorschrijft. De Voedingsraad adviseert in haar 'Advies richtlijnen goede voeding' maximaal 30 tot 35% van de energie uit vet te halen, waarvan minder dan 10 energieprocent uit verzadigd vet.

In zijn wetenschappelijk werk heeft Ornish aangetoond dat atherosclerose omkeerbaar is zonder het gebruik van medicijnen. Niet alle proefpersonen slaagden er echter in verbetering te bewerkstelligen.

Met zijn boek propageert Ornish zijn aanpak voor een groter publiek. Niet alles daarin is even nuttig. Naast een aantal compacte hoofdstukken over voeding, roken en lichaamsbeweging bevat het boek een aantal uitgebreide hoofdstukken waarin Ornish ingaat op de levensgeschiedenis van bepaalde deelnemers aan het onderzoek en verslag doet van groepsgesprekken.

Maar, zoals Ornish zelf aangeeft, kan iedereen er datgene uit te halen wat men voor zichzelf van belang acht. Het succes hangt uiteraard af van de mate waarin de adviezen worden opgevolgd. Met de nodige inspanning, zo wordt duidelijke, kunnen mensen zelf atherosclerose bestrijden en niet alleen afhankelijk zijn van medicijnen.

    • Milieuhygiene te Bilthoven
    • Monique Verschuren