Vader beer is uitverkocht; De merchandising van kinderliteratuur

Jean de Brunhoff: Babar en de Kerstman. Uitg. Querido. Prijs fl. 12,50. Babarpop groot fl. 82,50, klein fl. 37,50.

Helen Craig/Katharine Holabird: Angelina ballerina. Uitg. Altamira. Prijs fl. 19,90. Pop met miniboekje fl. 49,90

Hans de Beer: Kleine ijsbeer wat is er mis? Uitg. De Vier Windstreken (Leopold). Prijs fl. 22,50. Adresboek/verjaardagsboek fl. 15,90 per stuk. IJsbeertje Lars fl. 24, -.

A. A. Milne: Winnie de Poeh. 4 Cassettes. Uitg. I. C. Prijs per 2 cassettes fl. 19,90.

Beroemde dieren als Babar, Snoopy en Winnie de Poeh bestaan niet meer alleen in boeken. Steeds vaker staan ze op truien, bekers en kapstokken en zijn ze ook als knuffelbeest te koop. Nu wordt ook de omgekeerde weg bewandeld: beest, trui en boek liggen tegelijkertijd in de winkel.

Een knuffelbeest dat vers uit de winkel komt is nog niemand. Pas wanneer er voldoende verdriet, boosheid en liefde over hem zijn uitgestort, wanneer hij een naam en een luchtje heeft gekregen, bestaat hij werkelijk. Toch zijn er zo langzamerhand ook heel wat beesten die al met een verhaal uit hun verpakking komen: Beertje Paddington, Snoopy, Garfield, Pieter Konijn, Winnie de Poeh. Dit soort figuren - in commerciele termen 'characters' geheten - maakt deel uit van de zogenaamde merchandising. Ze bestaan niet alleen in pluche, maar ook op truien en dekbedovertrekken, serviezen, spiegeltjes, kaarten, kalenders, agenda's, poesiealbums en andere hebbedingen.

Een van de eerste uitgevers die inzag dat je met prentenboekjes op meer manieren dan alleen via de boekhandel geld kunt verdienen was Frederick Warne. Van Beatrix Potters menagerie bakte Royal Doulton beeldjes, Wedgewood verzorgde papbord, eierdop en spaarpot en Pieter Konijn is omgebouwd tot puzzle- kerst- kook- en breiboek: het konijneoor in telpatroon.

Soms wordt de omgekeerde weg bewandeld. Zo lanceerde De Bijenkorf in 1988 Beer Bob, die zich via de begeleidende boekjes met een stamboom en een voorliefde voor golf en lekker eten profileerde als een echte bereyup, c.q. yuppenbeer. Inmiddels hebben honderdduizenden Bobs een baasje gevonden. De beer heeft een vriendin en een Amerikaans en een Russisch neefje (Gorby). Hij bestaat ook in Duitsland, Denemarken en Frankrijk en zijn gestalte verscheen op kerstkaarten, pantoffels, kaarsen en badparels.

In de merchandising is dus geld te verdienen. Het boek stimuleert de verkoop van het beest en wie het beest eenmaal liefheeft zal niet moe worden er over te lezen. Op de internationale kinderboekenbeurs in Bologna waant men zich soms op een speelgoedbeurs. In ons land is van het daar getoonde materiaal weinig terug te vinden; soms wat in de kantoorboekhandel, cadeauboutique of kaartenwinkel, maar zelden in de boekhandel. Men is hier erg voorzichtig. Uitgevers zien problemen met distributie en de hogere BTW, de vaak kleine en bomvolle kinderboekwinkels hebben geen plaats op de plank. Iedereen vreest branchevervaging.

Knuffelbaar

Toch lijkt er enige beweging te zijn. Er verschijnen kaarten en kalenders van kinderboekillustratoren en hier en daar begint de literatuur voorzichtig te 'verpluchen'. Daarbij spelen ook andere dan literaire factoren een rol. Toen vier jaar geleden de opera van Sendaks, Max en de Maximonsters, naar Nederland kwam verkocht de Amsterdamse kinderboekwinkel duizend Amerikaanse poppen. Nu de VPRO televisie begonnen is aan een lange serie Babartekenfilms duikt de koning der olifanten in allerlei vormen op. (Die films zijn trouwens nogal teleurstellend: grove bewegingen, slappe kleuren en een hinderlijk lawaaiige nasynchronisatie, verzorgd door twee heren die bijna alle verhaalfiguren voorzien van een vet Amsterdams accent.) Woninginrichter Habitat verkoopt behang, gordijnstof en een badmat met een fietsende Babar. Ter gelegenheid van de feestdagen zijn er tijdelijk ook kapstokjes, een hobbelpaard - Babar als hobbelfant op de knieen - en vrolijke roodgelakte autootjes naar model van de open sportwagen van de Oude Dame. Er bestaan drie soorten poppen, waarvan de mooiste te vinden zijn in de Amsterdamse en Groningse kinderboekwinkel. Daar staat De Brunhoffs schepping zeer knuffelbaar in fluweel, met de goede maat flaporen, een vilten kroon, een knalgroen jasje dat uit kan en de suggestie van slobkousen over de schoenen. En ik weet zeker dat hij glimlacht onder zijn slurf.

De boekhandelsorganisatie ICOB liet voor bij haar aangesloten winkels grote prentenboeken maken gebaseerd op de tekenfilms. Ze zijn glad en glimmend en vertellen tamelijk moraliserende verhaaltjes. Nee, wie de echte Babar van woorden en plaatjes wil koopt natuurlijk de oorspronkelijke boeken, door Querido als Jeugdsalamander uitgegeven. Met het verschijnen van het niet eerder vertaalde Babar en de Kerstman zijn de vijf boekjes die vader Jean de Brunhoff maakte nu allemaal verkrijgbaar; na zijn dood nam de minder getalenteerde zoon Laurent de tekenpen over.

Ook dit kerstverhaaltje is weer onnavolgbaar mooi; helder van lijn en kleur tot in de kleinste details. De olifantenkinderen willen de Kerstman ook wel eens in hun land zien, maar op hun brief komt geen enkele reactie. En dan dat plaatje, waarop de teleurgestelde briefschrijvers met hangende slurf voortsjokken! De goede Babar gaat op zoek naar de Kerstman - op ski's in de sneeuwstorm - en brengt uiteindelijk, vliegend in een tover-Kerstmannen-outfit zelf de pakjes rond. De Brunhoff maakte het kinderverhaal in z'n oervorm: fantasievol, spannend, wensvervullend, grappig en een tikje kneuterig.

Danspootjes

Bij uitgeverij Altamira verscheen Angelina ballerina, een aardige geschiedenis met zeer Engelse, knusse priegeltekeningen van Helen Craig. Muis Angelina denkt de hele dag uitsluitend aan dansen en nooit aan kamer opruimen of op tijd op school komen. In een arabesque zwiept ze met haar staart de pasteitjes van de keukentafel en vader en moeder worden langzaam gek. In hun wanhoop bedenken ze de pedagogisch enig juiste zet: Angelina mag op balletles. In de vereiste kledij betreedt ze de balletschool en oefent lange jaren, tot ze als Mademoiselle Angelina over de muizenbuhne wervelt.

Bij dit zoete boek voor kleine brekebenen die dromen van een carriere op de spitzen, hoort een stoffen muizeballerina op stijve danspootjes. De rose jurk met rimpelbroekje, waaruit de staart steekt, kan uit en de lieve snuit heeft hardplastic snorharen. Angelina zit samen met haar verhaal in minivorm in een doos die om te bouwen is tot een soort schouwburgje, beschilderd met tierelantijnen en een keurig aangekleed muizenpubliek. Ze heeft ook wasinstructies bij zich: niet totaal in water onderdompelen.

Tekenaar Hans de Beer heeft veel succes met zijn prentenboeken over het ijsbeertje Lars, die in vele landen worden uitgegeven. Hij aquarelleert met een zacht, wat eentonig kleurpalet (steeds maar weer sneeuw, ijs en zeewater) en zet zijn dieren in voorzichtige lijnen neer, met een speciaal talent voor achterkanten en de berebilpartij. De verhaaltjes volgen min of meer een vast stramien: ijsbeer raakt per ongeluk van huis en komt met behulp van andere dieren weer terug. In het derde boek Kleine ijsbeer wat is er mis? wordt Lars gevangen voor de dierentuin en ontsnapt samen met berin Bea, die zijn bruine vriendin wordt.

Sop

Bij de boeken is een serie fraaie artikelen ontwikkeld, die vooral in Japan gretig aftrek schijnen te vinden. In Nederland zijn alleen de mooi gemaakte verjaardags- en adresboekjes verkrijgbaar en een pluizig ijsbeertje. Aanvankelijk stond hij boven op zijn vaders rug in de winkel, maar pa is uitverkocht. Aan de vacht van Lars hangt een labeltje dat verwijst naar de boeken waar hij uitgewandeld is en hij voelt zich niet alleen prima in de Poolzee, maar ook in een sopje van dertig graden.

Een heel aparte tak, die naast het pluche aan de kinderboekenboom is ontsproten, is het cassetteboek, in ons land geintroduceerd door uitgeverij I. C. van Maurits Rubinstein. Tegenwoordig kunnen kinderen luisteren naar Matilda van Dahl, Paulus van Dulieu, Minoes van Schmidt, Karlsson van Lindgren en sinds kort ook naar Winnie de Poeh.

De zaak met Poeh is delicaat. Kort geleden zag ik hem op de planken in de solovoorstelling Zingende honing van theatergroep Macus. Hoewel er een goede acteur aan het werk was dacht ik bij alle gedoe met stemmetjes, loopjes en houdingen voortdurend: hou op, ga zitten, neem het boek op schoot en lees ons voor. Dat is precies wat Pierre Janssen op de band doet. Hij leest en je hoort dat hij van Poeh houdt. Hij maakt geen misbaar, kleurt alleen zijn stem wat lichter of donkerder en stopt er af en toe een lachje of een zucht in (Iejoor). En toch... als ik een kind had dat aan Milne toe was, dan liet ik mij het voorlezen door niemand afnemen. Zelfs niet door Pierre Janssen.

    • Bregje Boonstra