Aids maakt de grens tussen kunst en politiek ongedaan; Aids maakt de grens tussen kunst en politiek ongedaan

Commitment, Stedelijk Museum Amsterdam, tot 6/1.

AMSTERDAM, 30 nov. - Als bijdrage aan de Wereld Aids Dag op 1 december, is in het Amsterdamse Stedelijk Museum vanaf morgen een documentaire tentoonstelling te zien over de 'aidscrisis'.

Vorig jaar vroeg een actiegroep van kunstenaars in de Verenigde Staten, Visual Aids, aan allerlei kunstinstellingen om op 1 december aandacht te besteden aan Aids. Deze actie, die de naam A Day without Art kreeg, werd een succes: galeries sloten hun deuren, het Newyorkse Guggenheim-museum hing als teken van rouw een zwarte banier voor de gevel en het Museum of Modern Art organiseerde een benefietconcert, gedirigeerd door Leonard Bernstein.

Het Stedelijk Museum schaart zich nu met de expositie Commitment - zoals de aankondiging meldt - 'van harte in de rij van kunstinstellingen die uiting geven aan hun bezorgdheid over de Aidscrisis'.

Van verschillende Amerikaanse 'Aids Activist Artists', onder wie de dit jaar overleden Keith Haring, DIVA TV (Damned Interfering Video Activist Television) en de groep Gran Fury worden in het Stedelijk affiches en videofilms getoond. Verder is er een leestafel ingericht met uitvoerige documentatie.

Onverschilligheid

Het Newyorkse collectief Gran Fury dat drie jaar geleden werd opgericht, komt voort uit de Amerikaanse ACT-UP-beweging (Aids Coalition to Unleash Power). ACT-UP heeft de laatste jaren op agressieve wijze gedemonstreerd tegen discriminatie van seropositieven en Aidspatienten, tegen de vermeende 'onverschilligheid waarmee de Amerikaanse regering het Aidsprobleem benadert' en de 'homofobie' in het algemeen.

Gran Fury, een groep van elf ontwerpers, acteurs en een enkele verpleegster, heeft tot nu toe vooral met affiches de aandacht gevestigd op de 'aidscrisis'. In deze affiches stellen ze in woord en beeld vooroordelen tegen Aids aan de kaak, pleiten ze voor meer wetenschappelijk onderzoek en een betere verzorging van Aidspatienten.

Boven de ingang van het Stedelijk Museum zal Gran Fury een lichtkrant aanbrengen, waarvan de tekst pas vanavond bekend wordt. 'Het wordt een opzienbarende tekst', zo vertelde John Lindell, een van de Gran Fury leden, toen ik hem vorige maand in New York sprak. 'In Nederland is de zorg voor Aidspatienten weliswaar beter geregeld dan in de Verenigde Staten, maar er bestaan, zo hebben we begrepen, toch nog de nodige misverstanden over Aids.'

Bij de opening van de Biennale van Venetie veroorzaakte Gran Fury de afgelopen zomer een schandaal met een affiche waarop de rooms-katholieke kerk werd aangevallen. Bij een levensgrote afbeelding van paus Johannes XXIII naast een reuzencondoom werd een uitspraak van kardinaal John O'Connor aangehaald: 'De oplossing ligt niet in condooms of schone naalden. Dat zijn leugens ... Een goede moraal is het juiste medicijn.' Gran Fury schreef hierbij als commentaar: 'Aids wordt veroorzaakt door een virus en een virus kent geen moraal.'

De Biennale-directeur Giovanni Carandente dreigde nog voor hij het Gran Fury-affiche gezien had met aftreden. Zijn commentaar luidde: 'Als Gran Fury de paus in combinatie met een condoom wil afbeelden, dan vind ik dat niet artistiek, maar dom en beledigend. Eenvoudig omdat ik katholiek ben. Ik begeleidde de paus onlangs bij een bezichtiging van een expositie in Turijn en ik kon toen anderhalf uur lang vaststellen hoe beschaafd, gevoelig en humaan hij is. Ik kan niet tolereren dat hij beledigd wordt door een groep Amerikaanse homoseksuelen die het over Aids en condooms hebben.' Uiteindelijk besliste de Venetiaanse overheid dat het gewraakte affiche mocht blijven hangen en Carandente stapte toch maar niet op.

Het was niet de eerste keer dat Gran Fury voor een schandaal zorgde. In de Verenigde Staten stuitte een aanplakbiljet met een rode handafdruk en de tekst 'The government has blood on its hands, One Aids death every half hour' in 1988 op weerstand bij mensen die vonden dat het geen pas gaf om de regering aansprakelijk te stellen voor de Aids-epidemie.

Op 28 maart 1989 raakte Gran Fury in aanvaring met de New York Times (die volgens de Aids-activisten tekortschoot in de berichtgeving): op verschillende verkooppunten had de NYT die dag een nieuwe omslag gekregen met een natuurgetrouw nagebootste voorpagina, waarop uitsluitend artikelen over Aids stonden. Ook was de naam New York Times veranderd in New York Crimes en de bekende spreuk 'All the News that's Fit to Print' in: 'Men use Condoms or Beat it'.

Eind vorig jaar werd een complete tentoonstelling afgelast toen Gran Fury bij de ingang van de expositieruimte, aan de Newyorkse Grandstreet, een spandoek wilde hangen met de tekst: 'Alle mensen met Aids zijn onschuldig'. Gran Fury weigerde om het spandoek binnen te exposeren, met als argument: 'Wij maken geen kunst voor galeries'. Op mijn vraag of ze hun affiches, spandoeken en lichtkranten zelf als kunst beschouwen, of toch meer als propaganda, zegt Lindell: 'We willen vooral propaganda maken. Of het al dan niet kunst is, interesseert ons niet. Als mensen het zo willen opvatten, dan is dat best. We hebben geen galerie en we verdienen niets aan onze affiches. We willen het zuiver houden. De enige reden om mee te doen aan de Biennale was dat daar een groot internationaal publiek komt. Voor veel kunstenaars die zich met Aids bezighouden, zijn de grenzen tussen kunst en politiek of voorlichting weggevallen. Ze willen eerder levens redden dan kunst produceren. Vergeet niet dat Aids vooral in de kunstwereld veel slachtoffers heeft gemaakt.'

Handleiding

Een van de meest interessante documenten die in het Stedelijk Museum de komende weken ter inzage liggen, is een recente uitgave, getiteld Aids Demographics (Bay Press, Seattle 1990). In dit boek worden alle Amerikaanse Aids-protestacties van de laatste jaren in kaart gebracht en ook de meeste Gran Fury-affiches staan hierin afgebeeld. Aids Demographics is niet bedoeld als een historisch overzicht van het Aids-protest, maar 'als een demonstratie op zichzelf en ook als een handleiding waaruit de lezers kunnen leren hoe ze propaganda moeten maken voor de strijd tegen Aids'.

'Die strijd', zegt John Lindell, 'is nog lang niet gestreden. De Aidscrisis wordt alleen maar erger. In de Verenigde Staten slaat Aids nu vooral toe bij teenagers tussen de veertien en negentien. Voor hen is er nauwelijks enige begeleiding.'

In januari zal Gran Fury 200 Newyorkse bushuisjes beplakken met affiches waarop het publiek wordt ingepeperd dat Aids geen aandoening is van druggebruikers, of 'mannen met vreemde seksuele gewoontes', maar dat er bijvoorbeeld ook een toenemend aantal vrouwelijke aidspatienten is, varierend van huisvrouwen tot keurige studentes, vrouwen die allemaal dachten dat het hun 'niet kon overkomen'.