ZEVEN LITERATOREN OVER CRISIS IN DE GOLF

De Zweedse schrijver en literair criticus Gabi Gleichmann heeft vier vragen voorgelegd over de Golfcrisis aan zeven internationaal bekende schrijvers. De vragen en antwoorden zijn eerder gepubliceerd in het Zweedse dagblad Expressin.

1) Is een oorlog in het Golfgebied te rechtvaardigen? 2) Is het de plicht van de democratie dictaturen te bestrijden? 3) Staan wij aan de vooravond van een groot conflict tussen de islam en de Westerse wereld? 4) Wat zijn de universele waarden die verdienen te worden verdedigd?

Nadine Gordimer Schrijfster en anti-apartheidsactiviste - Zuid-Afrika

1) Een moeilijke vraag. Er bestaat een hevig verlangen om een gewapend conflict aan te gaan, en dat verontrust mij zeer. Tegelijkertijd moeten we in het oog houden wie Saddam Hussein is en wat hij heeft gedaan. Hitler is op dezelfde manier begonnen. Saddam Hussein vormt een bedreiging voor de wereldvrede. Het is misschien maar een vrome wens, maar we moeten alles doen, alle mogelijkheden beproeven om een oorlog te voorkomen.

2) Ik vind van wel. In elk geval kunnen we niet zeggen dat wat er gebeurt ons niet aangaat omdat het zo ver weg is, in andere landen. Als ik een parallel met Zuid-Afrika mag trekken: de wereld heeft een morele verantwoordelijkheid voor wat daar gebeurt. Iedereen deelt in de morele verantwoordelijkheid jegens de apartheid. In het geval van Koeweit is het het Westen dat Irak heeft bewapend. Ieder land dat indertijd erop gebrand was Saddam Hussein wapens te verkopen draagt nu uiteraard een zware verantwoordelijkheid.

3) Ja, ik denk dat we een groot conflict tegemoet gaan. Het Westen heeft voldoende oog noch voldoende respect gehad voor de waarden van de islam, en dat heeft voedsel gegeven aan de fundamentalisten. Hun fanatisme en hun belustheid op een confrontatie nemen toe. Dat is overduidelijk te zien in de religieuze conflicten tussen moslims en joden in het Midden-Oosten en tussen moslims en hindoes in India. En neem nu Salman Rushdie: hem hebben de moslims ter dood veroordeeld, een schrijver die staatsburger is van een ander land. Zo iets is in de geschiedenis nog nooit gebeurd. De wereld van de islam verleent steun aan en werkt samen met het internationale terrorisme.

4) Ik geloof in een waarde die boven alle andere staat, alle waarheden van alle godsdiensten, rassen of klassen: humanisme. Wie die weg volgt, kan niet dwalen. De grote religies prediken broederschap, liefde en begrip, en tegelijk verbreiden ze haat en onverdraagzaamheid. Mijn geloof is het humanisme. De weg van het humanisme is geen gemakkelijke weg: je moet jezelf voortdurend vragen blijven stellen wil je niet trappen in de valstrikken van leugens, spitsvondigheden en zelfbedrog.

Amos Oz Schrijver en activist in de Vrede Nu-beweging - Israel

1) Ja, absoluut. Het hangt van de omstandigheden af. Als Saddam Hussein in Koeweit genocide pleegt, is een oorlog tegen hem beslist gerechtvaardigd.

2) Nee, ik geloof niet dat democratieen zich dienen te gedragen als zendelingen of kruisvaarders. Je kunt een volk de democratie niet met de bajonet opdringen. Aan de andere kant is het wel onze plicht democratische bewegingen in tirannieke staten de steunen.

3) Het kan in de toekomst gemakkelijk tot een groot conflict komen. Maar dat zal dan gaan tussen Noord en Zuid. Arme islamitische fundamentalisten die zich samen met andere militante groepen tegen de rijke wereld zullen keren. 'Het Westen' is een irrelevant begrip in deze context; ik zou het niet gebruiken. Het is juister te spreken van Zuid en Noord.

4) Ik ben bereid mijn leven, het leven van mijn volk en mijn vrijheid te verdedigen. Daarvoor ben ik bereid te leven en te sterven. Andere absolute waarden zijn er niet.

John Berger Schrijver en kunstcriticus - Engeland

1) Een eventuele oorlog in het Golfgebied is al door Westerse politieke leiders gerechtvaardigd. Geen kwestie heeft de afgelopen twintig jaar zo'n consensus teweeggebracht - en zo weinig verzet opgeroepen. Maar draaien we onszelf geen rad voor ogen als we een oorlog rechtvaardigen? Een jaar geleden is de muur in Berlijn omvergehaald, en nu richten we een nieuwe muur op. De Berlijnse muur scheidde, in onze visie, het Westen van de communistische onderdrukking, het 'rijk van het kwaad'. De nieuwe muur die we thans bouwen moet ons beschermen tegen het kwaad van de islam en het religieus fanatisme. Maar dat nieuwe etiket heeft uitsluitend tot doel te legitimeren dat het ons koud laat hoe het merendeel van de mensheid tegen de wereld aankijkt, een wereld waarin wij als bevoorrechten leven. Saddam Hussein is een dictator, leider van een onderdrukkende staat en schuldig aan genocide op de Koerden. Maar vele miljoenen mensen zien hem als een bevrijder. We dienen ons af te vragen waarom mensen uit vrije wil Saddam Hussein prijzen in plaats van hem te veroordelen.

2) Beide termen horen tot een eenzijdige discussie en zetten me aan het denken over 's werelds hypocrisie. Het is beneden onze waardigheid het ene kwaad met het andere te vergelijken, het ene leed met het andere. Het trekken van een parallel tussen Hitler en Saddam Hussein is absurd. Irak is een achterlijk land zonder industriele ontwikkeling. Dit soort vergelijkingen bevestigt slechts onze zelfingenomen verontwaardiging in plaats van ons begrip bij te brengen voor deze tragedie. Uiteraard luisteren de democratieen niet naar de eisen van de arme landen. Israel luistert niet naar de eisen van de VN-resolutie over zijn terugtrekking uit de bezette gebieden. Een meerderheid van de Arabische staten heeft dus niet het idee dat er iemand naar hun eisen luistert: de eis dat het Midden-Oosten niet uitsluitend wordt gezien als een strategisch belangrijke bron van energie, maar ook als een gebied waar mensen leven die recht hebben op een deel van de opgepompte rijkdommen. Daarom zien zo velen Saddam Hussein als bevrijder. Als er in dit ingewikkelde conflict iemand is die zich heeft ingezet voor een vreedzame oplossing dan is dat, voor zover ik kan zien, Arafat. Tegelijkertijd is hij echter ook het grote tragische slachtoffer van alle verwikkelingen, en zijn de Palestijnen de grote, ongeziene verliezers in deze tragedie. Als de Israelische regering zou zijn ingegaan op Arafats vredesinitiatief, zou Sadam Hussein geen kans hebben gekregen zich als bevrijder op te werpen.

3) Ik ben geen profeet. Maar als de regering van Bush in cynische berekening besluit tot een snelle oorlog, met het doel niet alleen Koeweit te bevrijden maar ook Bagdad en Saddam Hussein te vervangen door een ander regime om zo de olievelden veilig te stellen - dan komt er zeker een langdurende oorlog. De Amerikaanse publieke opinie zal natuurlijk na een maand gaan protesteren. Maar alleen een blinde ziet niet dat het op een zeer langdurig conflict zal uitdraaien: deze oorlog zal overgaan in een andere, met vele offensieven en ontelbare aantallen burgerslachtoffers in de komende decennia. Het zal een oorlog zijn die door beide partijen als heilig wordt gezien.

4) De belangrijkste universele waarde lijkt dezer dagen: toegang tot de olievelden. Daaromheen is een retorisch web geweven dat echter maar nauwelijks verheelt dat de levens van vele onschuldige mensen erbij in zullen schieten. Als er een universele waarde te verdedigen valt, dan is het de zorg om niet het slachtoffer te worden van eigen blindheid en doofheid, opdat de relatief bevoorrechten zullen begrijpen hoe de armen de wereld zien, een wereld waarin de armen alleen maar armer worden.

Carlos Fuentes Schrijver en ex-diplomaat - Mexico

1) Een oorlog is niet te rechtvaardigen, zolang we niet alle diplomatieke middelen om het conflict op te lossen hebben beproefd. Een jaar geleden zou de huidige situatie volstrekt ondenkbaar zijn geweest. Zelfs al had Saddam Hussein zowel Koeweit als Saoedi-Arabie bezet, dan nog zouden de VS, uit angst voor de Sovjet-Unie, geen militairen naar het Golfgebied hebben gestuurd. De Amerikanen zijn nu belust op een post-koude oorlog en geven zich geen rekenschap van de ramp die een oorlog zou ontketenen. En dat zij duizenden dode en verminkte soldaten in plastic zakken zullen krijgen teruggestuurd.

2) Ik acht het niet de taak van de democratie om ten oorlog te trekken tegen dictaturen. Ieder volk dient het recht te hebben zijn eigen problemen op te lossen zonder vrees voor invasies door vreemde mogendheden die zich verschuilen achter mooie woorden over democratie terwijl ze in werkelijkheid maar uit zijn op een ding: de handhaving van een economische orde die op olie is gebaseerd.

3) We staan aan de vooravond van een confrontatie tussen de drie grote monotheistische religies: de islam aan de ene kant tegen christendom en jodendom aan de andere. Het politieke conflict wortelt in de kunstmatige grenzen die zijn gecreeerd door de oude koloniale machten Frankrijk en Groot-Brittannie. De situatie is uiterst gevaarlijk. Ze kan ertoe leiden dat bijna alle regimes in het Midden-Oosten - Jordanie, Saoedi-Arabie, Egypte enzovoorts - zullen worden weggevaagd. En dat zou betekenen dat we, na dertig, veertig jaar onafgebroken strijd, wellicht het probleem van de hele regio kunnen oplossen.

4) De belangrijkste universele waarde is naar mijn mening zelfbeschikkingsrecht. Elk volk moet het recht hebben zijn eigen problemen op te lossen, conform zijn eigen cultuur, godsdienst, traditie en internationale situatie.

Nawal el-Saadawi Schrijfster, arts en feministisch activiste - Egypte

1) Ik ben tegen het oplossen van problemen met militaire middelen. We moeten altijd democratische, politieke middelen blijven gebruiken.

2) Er bestaan internationale afspraken tegen agressie. Ik ben tegen Iraks invasie van Koeweit, Israels invasie van Palestina en tal van andere invasies die grote mogendheden met de beschikking over militaire middelen, ondernemen tegen kleine landen. Elke dag is er agressie. Er bestaat veel economisch onrecht. Multinationale krachten exploiteren het Golfgebied. De militairen zijn hier om die exploitatie te bestendigen. We moeten de eigenlijke oorzaken van de crisis vinden. Het is niet mogelijk politiek, economie, vrouwenproblemen en seksualiteit los van elkaar te zien; alles hangt met alles samen. De Golfcrisis heeft te maken met internationale economische en militaire kwesties.

3) Het denkbeeld van een confrontatie tussen islam en Westerse wereld bevalt me niet. Ik heb het liever over een conflict van de islam tegen het christendom en het jodendom. We zijn namelijk getuige van een religieuze en economische oorlog. De God van christendom en jodendom is een feodaal heerser, die zijn volgelingen ertoe aanzet andere landen binnen te vallen om hun rijkdommen te stelen. De oorzaken van het fundamentalisme zijn economisch. Daarom zie ik het conflict liever niet als een oorlog tussen de islam en de Westerse wereld, maar als een tussen arme landen en rijke neo-kolonialisten.

4) Democratie is de beste remedie tegen alles. Ik ben sterk gekant tegen elke dictatuur. De leiders in despotische staten spiegelen zich aan hun godsdienst: ze imiteren God en zijn onderdrukking, racisme en seksisme. We moeten sterk zijn en ons daartegen verzetten, de religieuze leer bestrijden en nieuwe inhoud geven aan het godsbegrip. God is in ons allen, een universele, levende God die niet discriminieert. Met de hulp van die God kunnen we de strijd tegen het neo-kolonialisme winnen.

Susan Sontag Schrijfster en recensente - Verenigde Staten

1) Deze vraag is moeilijk te beantwoorden. Persoonlijk ben ik uiteraard tegen die oorlog. Niet om abstracte redenen, maar omdat een oorlog zoveel vreselijke - en onvoorziene - gevolgen heeft. De strijdbaren in de VS weten niet waar ze aan beginnen. Ze hebben geen enkel historisch besef. Het merendeel van alles wat er is gezegd om een oorlog te rechtvaardigen is onoprecht en dient alleen maar ter versluiering van de werkelijke motieven, namelijk dat de VS uit is op de wereldhegemonie en zich de wereldleider wil tonen. Ik denk niet dat de VS op dezelfde manier zouden hebben gereageerd als het Warschaupact niet was ingestort.

2) De democratie heeft geen plichten - anders dan het opbouwen van democratische samenlevingen. Ik ben iedere keer blij als er een dictatuur ten val komt. Maar de val van tirannen heeft te maken met een langdurige interne ontwikkeling, niet met externe ontwikkelingen. De aanwezigheid van de Amerikaanse militairen in het Golfgebied heeft niets van doen met het feit dat Irak een dictatuur is: dat zijn Koeweit en Saoedi-Arabie ook. Het gaat uitsluitend om de olie. De kwestie van democratie en dictatuur staat los van deze crisis.

3) De islam heeft een dynamiek die me doet denken aan het communisme van de jaren twintig. Het islamitische fundamentalisme is een krachtig politiek instrument en voor veel menen een ideaal middel om zich zelfvertrouwen te verschaffen, zich met elkaar een te voelen, simpele antwoorden op hun vragen te krijgen. De islam wint terrein in landen die problemen hebben met hun modernisering en die niet beschikken over democratische politieke structuren. De strijd gaat, met andere woorden, tegen de modernisering, tegen de Westerse technologie, tegen het moderne leven.

4) Als er universele waarden bestaan, dan wil ik pleiten voor het milieu. Koning Hussein, een groot propagandist die allerhande argumenten aanvoert om een oorlog te voorkomen, heeft het gehad over brandende olievelden. De Amerikanen hebben geen rekening gehouden met gevaren voor het milieu. Anders zouden ze niet zo'n triomfalistische toon aanslaan.

Gyorgy Konrad Schrijver, maatschappijcriticus en voorzitter internationale PEN - Hongarije

1) Een oorlog kan juridisch te rechtvaardigen zijn. Als de VN daartoe besluit, is een oorlog rechtmatig. Moreel is een oorlog veel moeilijker te rechtvaardigen. Militaire pressie, diverse sancties, een economisch embargo - dat alles is te billijken; een oorlog niet. We moeten meer geduld hebben en vertrouwen op de factor tijd, dan zal de Iraakse regering langzaam gaan bijdraaien. Dat een paar honderd mensen in Koeweit zijn vermoord is niet genoeg reden om tienduizenden Amerikanen en honderdduizenden Irakezen de dood in te jagen.

2) Ja, maar niet met militair geweld. De Amerikaanse aanwezigheid in Saoedi-Arabie is goed, zolang die een defensief karakter draagt. Het zijn niet geweld en kostbaar wapentuig geweest die de dictaturen in Oost-Europa omver hebben geworpen. De strategieen van de democratische burgermaatschappij hadden meer succes dan militaire pressiemiddelen. Carter, die de mensenrechten in de politiek introduceerde, heeft meer voor onze vrijheid gedaan dan Reagan, die de militaire druk op de Sovjet-Unie tot een hoogtepunt opvoerde.

3) Ik zou het niet zo willen uitdrukken. Ik zou eerder zeggen dat het conflict tussen Oost en West nu wordt verruild voor iets anders, een oorlog tegen de islam. In dergelijke gevallen wordt de tegenstander altijd als afschrikwekkend voorgesteld. Maar de Arabische wereld is veel te complex om te worden getypeerd door de etiketten die ze thans krijgt opgeplakt. Een oorlog - waartegen de Amerikaanse publieke opinie al gauw zou protesteren - kan alleen maar de relaties schaden tussen de islam en het Westen, christenen en joden, de wederzijdse haat voeden en de kloof tussen de verschillende culturen breder maken.

4) De mensenrechten. Zelfs de Arabische landen hebben zich bij verdrag verplicht de mensenrechten te eerbiedigen. De Arabische landen zijn op het ogenblik allemaal min of meer afschuwelijke dictaturen en het is onze plicht te eisen dat ze alle akkoorden inzake de mensenrechten naleven.

Expressin