Op zoek naar wegzakkende woorden

Mes nuits sont plus belles que vos jours. Regie: Andrzej Zulawski. Met: Jacques Dutronc, Sophie Marceau, Myriam Mezieres, Francois Chaumette, Amsterdam, Cinecenter.

De heel voorzichtig van onder het vriespunt weer opgloeiende belangstelling voor Franse films in ons land betreft vooral realistische, kleine films als La petite vo-leuse en Un monde sans pitie of spektakelstukken met culturele meerwaarde, zoals Camille Claudel en Cyrano de Bergerac. De expressionistische en intellectualistische traditie in de Franse cinema heeft het hier nooit gemakkelijk gehad, en de meer recente voorbeelden daarvan geven ook weinig reden tot enthousiasme. Mes nuits sont plus belles que vos jours van de in Frankrijk wonende Pool Andrzej Zulawski is wel zo ongeveer het laatste wat je een Nederlands publiek voor moet zetten. De hysterie van cameravoering en acteurs kent nauwelijks grenzen, terwijl de dialogen bestaan uit een aaneenschakeling van associatieve woordspelingen. De Nederlandse vertaler, een oude rot in het ondertitelen van Franse films, gaf de opdracht zelfs terug, omdat er geen beginnen aan was. Toen is besloten de Belgische titellijst te gebruiken, waarin zonder veel scrupules voornamelijk de letterlijke betekenis van de woorden vertaald is.

Het door Zulawski zelf geschreven scenario is gebaseerd op de gelijknamige roman van Raphaele Billetdoux, maar de auteur - bij ons vooral bekend van haar eigen film, La femme-enfant - heeft zich officieel gedistantieerd van het resultaat, omdat volgens haar nog slechts het gegeven resteert dat de hoofdpersoon langzaam door een hersentumor afatisch wordt. Jacques Dutronc speelt die rol van een schichtige computerspecialist op zoek naar wegzakkende woorden heel knap, maar Zulawski verzint er zo veel nonsens bij, dat zijn karakter uit het gezicht verdwijnt. Hij ontwikkelt een amour fou voor een door engerds omringde waarzegster (Sophie Marceau), die langs niet-rationele weg tot haar inzichten komt. Beiden zijn geteisterd door een ongelukkige jeugd, al lijkt die van Dutronc meer op een klucht: zijn ouders verdronken voor zijn ogen, terwijl ze de liefde bedreven. Ze lieten een blauw konijn bij de jongen achter, dat in verschillende gedaanten later terugkeert. Het is nog maar een relatief simpel voorbeeld van de ontoegankelijkheid van de film voor niet-franstaligen. De kijker moet niet alleen weten wat 'poser un lapin' betekent, maar ook over de bij de taalgevoeligheid van de Franse cultuur behorende alertie beschikken om bij voorbeeld, in een fictieve Nederlandse pendant, het beeld van een gestoofde kool als in een visueel cryptogram te kunnen duiden.

Meestal gaan de verbale associaties, waarin Dutronc zich kennelijk noodgedwongen uit, ook nog eens heel snel, bij voorbeeld in de interactie met een in versmaat sprekende concierge. De enige gedachte die ik dan nog kan ontwikkelen is de wens dat ten minste de camera zich even gedeisd houdt.

Bij de Franse, van rationalisme en taal doordrenkte cultuur hoort ook bewondering voor de deraillerende stijl van Zulawski, een halve buitenlander en dus mag hij als een beest tekeer gaan, zolang hij de Franse taalspelletjes maar virtuoos beheerst. Zelf beschouwde hij Mes nuits sont plus belles que vos jours als een 'opdrachtfilm', in tegenstelling tot de daarna in Joegoslavie opgenomen verfilming van Moessorgski's opera Boris Godoenov. Tot dat moment zat er een duidelijke neergaande lijn in zijn Franse oeuvre. L'important c'est d'aimer, Possession en La femme publique waren alle drie opgebouwd rond een naar hysterie neigende vrouwenrol (de ster van laatstgenoemde film liet in interviews zelfs weten dat ze tijdens de opnamen bereid geweest was voor Zulawski te sterven). Naarmate de excessiviteit van de films toenam, daalde de kwaliteit, die zich het beste laat uitdrukken in de namen van de actrices: Romy Schneider, Isabelle Adjani, Valerie Kaprisky. Met de tuttige pythia van Sophie Marceau werd een voorlopig dieptepunt bereikt.